Systemowe wsparcie rodzin weteranów – kluczowy czynnik odporności i bezpieczeństwa państwa

Wstęp

Szanowni obywatele Ukrainy i międzynarodowi partnerzy! W trakcie wieloletniej walki o niepodległość Ukraina zyskała bezcenny skarb – naszych weteranów i ich rodziny. Troska o nich to nie tylko kwestia sprawiedliwości społecznej, lecz także strategiczna konieczność. Państwowe wsparcie dla rodzin weteranów (w tym bezpłatna nauka dzieci, ciepłe obiady w szkołach, dostęp do szkolnictwa wyższego itp.) pozytywnie wpływa na stan moralno-psychologiczny żołnierzy, zmniejsza obciążenie finansowe ich rodzin i wzmacnia zaufanie wojskowych do państwa. W tym raporcie analitycznym rozważymy, dlaczego systemowe wsparcie rodzin obrońców jest elementem bezpieczeństwa narodowego i stabilności, przeanalizujemy udane przykłady polityk innych krajów (USA, Izraela, Kanady, Wielkiej Brytanii itd.) oraz ocenimy ekonomiczne i społeczne skutki takich inwestycji. W części końcowej jako kierownik Instytutu Reintegracji Weteranów „Architektura Odporności” podzielę się własnymi przemyśleniami i propozycjami dla Ukrainy opartymi na tym międzynarodowym doświadczeniu.

W wykonaniu uchwały Gabinetu Ministrów Ukrainy z 14.03.2025 nr 318 „O realizacji projektu eksperymentalnego w zakresie udzielania państwowej pomocy na naukę dzieciom niektórych kategorii osób, które broniły niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy” oraz w celu zapewnienia dalszej realizacji tego projektu eksperymentalnego informujemy. – prowadzimy rejestrację wszystkich chętnych do podjęcia studiów za pomocą formularza na stronie: https://veterano.knuba.edu.ua/sproshchena-forma-reiestratsii-veterana/

Psychologiczne znaczenie wsparcia dla rodzin weteranów

Weteran wracający do życia cywilnego często staje przed nowymi wyzwaniami – od poszukiwania pracy po leczenie urazów bojowych. W tym okresie przejściowym niezwykle ważne jest, aby państwo i społeczeństwo nie zostawiały go samego z problemami. Ulgi dla rodzin weteranów bezpośrednio wpływają na stan moralno-psychologiczny obrońców. Po pierwsze, gwarantowane świadczenia socjalne dla dzieci (bezpłatna nauka, wyżywienie itp.) zmniejszają niepokój rodziców-weteranów o dobrobyt rodziny. Jak zauważono w jednej z ukraińskich publikacji, żołnierz powinien być skupiony na wykonywaniu zadań, a „aby nie martwił się o swoich bliskich”, w jednostkach wojskowych wprowadzono stanowiska pracowników socjalnych, którzy opiekują się rodzinami żołnierzy . Gdy weteran wie, że jego rodzina jest pod ochroną – dzieci są nakarmione i uczą się, a rodzina ma wsparcie – to znacząco obniża poziom stresu i obciążenia psychicznego.

Po drugie, wsparcie rodzin jest silnym motywatorem dla samego żołnierza. Poczucie, że państwo jest wdzięczne za służbę i okazuje tę wdzięczność poprzez troskę o najbliższych weterana, wzmacnia morale. Według ekspertów armii USA dobrostan rodziny wpływa na zdolność żołnierza do skupienia się na służbie: „Gdy rodziny wojskowych są dobrze wspierane i przygotowane, stanowią stabilną i odporną podstawę, która pozwala żołnierzom skupić się na wykonaniu misji” . Zatem psychologiczny komfort weterana w dużej mierze zależy od pewności, że jego dzieciom oraz żonie/mężowi nic nie zagraża pod względem społecznym i materialnym.

Zmniejszenie obciążenia finansowego dzięki celowym ulgom również poprawia stan psychiczny. Wielu weteranów wraca do domu z niższymi dochodami (zwłaszcza jeśli odeszli ze służby w młodym wieku) i może napotykać trudności ze znalezieniem pracy. Pomoc państwa w opłaceniu nauki dzieci lub zapewnieniu im bezpłatnych posiłków w szkole to istotne wsparcie finansowe. Na przykład w USA na poziomie ustawodawczym proponuje się automatyczne przyznawanie dzieciom wojskowych prawa do bezpłatnych obiadów szkolnych, ponieważ około 14% rodzin żołnierzy boryka się z niedoborem żywności (food insecurity) . Bezpłatne obiady i śniadania w szkołach nie tylko poprawiają zdrowie i wyniki dzieci, lecz także zmniejszają wydatki rodziny na żywność . Mniej kłopotów finansowych to mniej stresu dla weterana i jego bliskich, a zatem stabilniejszy stan psychiczny i szybsza adaptacja do życia w czasie pokoju.

Wsparcie rodzin weteranów jako czynnik bezpieczeństwa narodowego i zaufania do państwa

Systemowa opieka nad rodzinami obrońców to nie tylko kwestia dobrostanu poszczególnych osób, lecz także podstawa zdolności bojowej wojska i długoterminowego bezpieczeństwa narodowego. Zadowolenie wojskowych z postawy państwa wobec ich rodzin bezpośrednio wpływa na morale, gotowość do kontynuowania służby i zaufanie do władz. Znane powiedzenie dowództwa wojskowego USA brzmi: „Armia rekrutuje żołnierza, ale utrzymuje rodzinę” . Innymi słowy, człowieka można zachęcić do służby patriotycznym obowiązkiem czy bodźcami materialnymi, lecz zatrzymać doświadczonego żołnierza jest znacznie łatwiej, jeśli jego rodzina czuje wsparcie i komfort.

Doświadczenie armii USA potwierdza tę zasadę liczbami. Badania pokazują, że jakość życia rodziny jest kluczowym czynnikiem przedłużenia kontraktu żołnierza. Według danych Center for a New American Security (CNAS) 93% żonatych żołnierzy kontynuuje służbę, gdy ma wsparcie ze strony rodziny (w szczególności jeśli państwo i pracodawcy dbają o zatrudnienie drugiej połowy, edukację dzieci itp.), podczas gdy bez takiego wsparcia w armii zostaje tylko 44% . Różnica jest uderzająca. Okazuje się, że inwestycje w rodziny wojskowych bezpośrednio podnoszą poziom obsady i profesjonalizmu wojska oraz zmniejszają odpływ kadr.

Ta sama logika dotyczy kształtowania zaufania do państwa wśród wojskowych. Jeśli żołnierz widzi, że państwo troszczy się o jego bliskich – zapewnia mieszkanie, leczenie, edukację, ochronę socjalną – rośnie jego zaufanie do dowództwa i motywacja do obrony takiego państwa. W siłach zbrojnych USA nazywa się to komponentem “Family readiness” (gotowość rodziny): „Zaufanie żołnierzy do służby i dowódców zależy od tego, na ile czują oni troskę o siebie i swoje rodziny” . To znaczy, że wsparcie rodzin jest częścią niepisanej umowy społecznej między żołnierzem a krajem. Na Ukrainie, gdzie prestiż wojska i zaufanie do niego są niezwykle wysokie (według sondaży ponad 90% Ukraińców ufa Siłom Zbrojnym Ukrainy i weteranom ), państwo nie ma prawa utracić tego kredytu zaufania. System ulg i pomocy dla rodzin żołnierzy umacnia poczucie sprawiedliwości i jedności: obrońcy przekonują się, że państwo ceni ich wkład i troszczy się o tych, którzy są im najdrożsi.

Element bezpieczeństwa narodowego przejawia się tu także w perspektywie długoterminowej. Rodziny wojskowych to kolebka przyszłych obrońców kraju. Dzieci, które widzą godne traktowanie służby swoich rodziców, dorastają z szacunkiem dla armii i często wybierają karierę wojskową. W USA przeprowadzono badanie, z którego wynika, że 44% nastolatków z rodzin wojskowych również planuje wstąpić do wojska, podczas gdy wśród ich cywilnych rówieśników odsetek ten wynosi zaledwie 10%. Troska o obecne pokolenie weteranów kładzie więc fundament pod kształtowanie przyszłej armii zawodowej. I odwrotnie, jeśli rodziny weteranów czują się porzucone, dzieci mogą stracić motywację do służby państwu. Co więcej, negatywne doświadczenia weteranów i ich rodzin mogą prowadzić do napięć społecznych – od utraty zaufania do instytucji władzy po protesty (historycznym przykładem jest „Bonus Army” weteranów w USA w 1932 roku, gdy niezadowoleni z braku wypłat weterani omal nie wywołali kryzysu rządowego). Dlatego wsparcie rodzin obrońców jest środkiem zapobiegawczym wobec potencjalnej niestabilności społecznej.

Dla przejrzystości przyjrzyjmy się kilku kluczowym wskaźnikom pokazującym, jak wsparcie rodzin wpływa na aspekty bezpieczeństwa:

Wskaźnik	Przy wsparciu rodzin	Bez należytego wsparcia
Kontynuowanie służby (USA)	93% żonatych wojskowych kontynuuje służbę, jeśli rodzina jest wspierana	Tylko 44% kontynuuje służbę, jeśli rodzina nie czuje wsparcia
Skłonność młodzieży do służby wojskowej	44% dzieci z rodzin wojskowych chce służyć (przykład USA)	~10% młodzieży średnio zamierza służyć (wśród rodzin cywilnych)

Tabela 1. Wpływ wsparcia rodzin na utrzymanie potencjału kadrowego wojska i motywację do służby (dane z badań w Siłach Zbrojnych USA).

Jak widać, wsparcie rodzin weteranów jest nieodłącznym składnikiem bezpieczeństwa narodowego. Zwiększa ono gotowość bojową dzięki lepszemu skupieniu wojskowych na służbie (nie muszą rozpraszać się codziennymi problemami rodziny), poprawia utrzymanie doświadczonych kadr w wojsku i sprzyja wychowaniu patriotycznie nastawionej młodzieży. Ponadto kształtuje pozytywny wizerunek państwa jako sprawiedliwego i wdzięcznego pracodawcy dla wojskowych. Zwłaszcza w czasie wojny, gdy obciążenie armii jest ogromne, a liczba weteranów rośnie, troska o ich rodziny to wkład w zdolność obronną i odporność kraju jako całości.

Doświadczenia międzynarodowe we wsparciu rodzin wojskowych

Wiele krajów świata, zdając sobie sprawę z wagi tej kwestii, opracowało rozbudowane systemy wsparcia rodzin żołnierzy i weteranów. Przyjrzyjmy się niektórym przykładom polityk i praktyk w USA, Izraelu, Kanadzie, Wielkiej Brytanii i innych państwach, a także przeanalizujmy ich skutki społeczno-gospodarcze.

Stany Zjednoczone Ameryki

USA mają jeden z najbardziej rozwiniętych na świecie systemów świadczeń dla weteranów i ich rodzin. Historycznie po II wojnie światowej uchwalono słynną ustawę „GI Bill” (ustawę o prawach wojskowych z 1944 roku), która zapewniła całemu pokoleniu weteranów możliwość bezpłatnego zdobycia wykształcenia i zakupu mieszkania. Ta decyzja położyła podwaliny pod powojenny boom gospodarczy, tworząc w USA w istocie potężną klasę średnią z byłych żołnierzy. Według szacunków ekonomistów każdy dolar zainwestowany przez państwo amerykańskie w edukację weteranów w ramach programu GI Bill przyniósł gospodarce prawie 7 dolarów korzyści w postaci wzrostu PKB i wpływów podatkowych. Taki ogromny zwrot wynika z podniesienia kwalifikacji pracowników-weteranów, ich dochodów i siły nabywczej.

Obecnie w USA działają liczne programy wsparcia rodzin wojskowych:

• Ulgi edukacyjne. Obowiązuje współczesna wersja GI Bill – Post-9/11 GI Bill, która pokrywa koszty studiów wyższych weteranów po 2001 roku. Jej wyjątkową cechą jest możliwość przekazania niewykorzystanych ulg edukacyjnych swoim dzieciom lub żonie. Oznacza to, że wojskowy może przekazać opłacony przez państwo „bilet” na uniwersytet swojemu dziecku. Ponadto dla rodzin poległych lub ciężko rannych weteranów istnieje program Survivors’ and Dependents’ Educational Assistance (DEA, Rozdział 35) – stypendium na naukę dla ich dzieci i małżonków. Również na szczeblu stanów wprowadzono własne ulgi: w ponad 20 stanach działają programy bezpłatnego kształcenia w państwowych kolegiach i uniwersytetach dla dzieci weteranów (zwłaszcza tych, którzy zginęli lub zostali inwalidami). Na przykład w stanie Kalifornia dzieci weteranów z niepełnosprawnością otrzymują całkowite zwolnienie z opłat za naukę w systemie uniwersytetów stanowych.
• Pomoc finansowa i ulgi podatkowe. Rodziny wojskowych korzystają z szeregu ulg finansowych: od preferencyjnych kredytów hipotecznych (VA Home Loans) po odliczenia podatkowe. W razie śmierci wojskowego jego rodzina otrzymuje wypłatę ubezpieczeniową (SGLI) oraz rentę rodzinną z tytułu utraty żywiciela. Istnieją programy tymczasowej pomocy finansowej dla rodzin, które znalazły się w trudnej sytuacji (z powodu rany żywiciela itp.) – na przykład fundusz Operation Homefront udziela rodzinom wojskowych dotacji na opłacenie czynszu, usług komunalnych lub żywności.
• Zabezpieczenie medyczne i socjalne. Wszyscy członkowie rodzin żołnierzy w służbie czynnej są objęci państwowym systemem ubezpieczenia zdrowotnego TRICARE, który zapewnia bezpłatną lub ulgową opiekę medyczną. Dla weteranów z ciężkimi ranami program CHAMPVA pokrywa koszty leczenia ich rodzin. W bazach działają centra pracy z rodzinami (Family Centers), które oferują wsparcie psychologiczne, konsultacje, pomoc w znalezieniu pracy przez małżonków itp.
• Posiłki szkolne i przedszkola. Jak zaznaczono, rząd USA zdaje sobie sprawę z problemu niedoboru żywności w rodzinach nisko opłacanych żołnierzy, dlatego wspiera program National School Lunch Program. Dzieciom wojskowych ułatwia się dostęp do bezpłatnych obiadów w szkołach, w szczególności nie uwzględnia się niektórych dodatków do wynagrodzenia przy obliczaniu dochodu rodziny. Ponadto Departament Obrony dotuje przedszkola i żłobki w bazach wojskowych: opłaty za nie zależą progresywnie od dochodu rodziny, a jakość odpowiada wysokim standardom.

Skutki społeczno-gospodarcze. Polityka USA wobec weteranów i ich rodzin przyniosła istotne korzyści: weterani masowo zdobyli wykształcenie, zwiększyli swoje zarobki i udział w życiu gospodarczym. Badanie wykazało, że dzięki ulgom edukacyjnym weterani uczą się średnio o około 1,4 roku dłużej niż bez wsparcia, a ich średnie roczne dochody są o 6% wyższe. Oznacza to wyższe wpływy podatkowe i mniejsze obciążenie służb socjalnych (zatrudniony, wykształcony weteran potrzebuje bowiem mniej pomocy). Wsparcie rodzin przyczyniło się też do zmniejszenia bezdomności weteranów i poziomu ubóstwa wśród nich – problemów, które były dotkliwe po wojnie w Wietnamie, ale stały się łatwiejsze do opanowania dzięki programom reintegracji. Mimo ogromnych środków (tylko w latach 2009–2019 rząd federalny USA zainwestował około 100 mld dolarów w powojenną edukację weteranów) wydatki te zwracają się dzięki skuteczniejszemu wkładowi weteranów w gospodarkę i stabilnej sytuacji społecznej.

Izrael

Izrael – kraj, który nieustannie żyje w warunkach napięcia wojennego – otacza swoich żołnierzy kultem szacunku. Niemal każdy obywatel odbywa służbę, dlatego wsparcie weteranów i ich rodzin jest postrzegane jako sprawa całego narodu. W Izraelu działa rozbudowany system ulg, utrwalony w przepisach prawa i realizowany przez różne ministerstwa oraz organizacje społeczne.

• Edukacja i zatrudnienie. Zdemobilizowani żołnierze Sił Obronnych Izraela (IDF) otrzymują bony edukacyjne. Państwo realizuje program „Od munduru na uniwersytet” (hebr. Mimadim le-limudim), który dotuje koszty studiów weteranów. W szczególności byłym żołnierzom jednostek bojowych 2/3 kosztów studiów na uczelni opłaca się z budżetu państwa. Programem objęci są także tak zwani „samotni żołnierze” (nieposiadający rodziny w kraju) i inne szczególne kategorie – nowi imigranci, wojskowi samotnie wychowujący dzieci, przedstawiciele mniejszości narodowych, którzy służyli w armii. Ponadto rząd przyznaje weteranom dotacje na założenie działalności gospodarczej, preferencyjne kredyty hipoteczne i pomoc w znalezieniu pracy (przez urzędy pracy i programy przekwalifikowania).
• Wsparcie finansowe rodzin poległych i rannych. Rodziny poległych żołnierzy w Izraelu mają dożywotnie zabezpieczenie emerytalne i szereg ulg. Obowiązuje odrębna ustawa o rodzinach poległych żołnierzy – otrzymują one miesięczne wypłaty, ulgi mieszkaniowe (zniżki w podatkach lokalnych, pomoc w wynajmie lub zakupie mieszkania) i inne gwarancje socjalne. Istnieją organizacje społeczne, takie jak IDF Widows and Orphans Organization, które dodatkowo otaczają opieką dzieci i wdowy (organizują obozy letnie, stypendia, pomoc psychospołeczną). Weterani z niepełnosprawnością i ich rodziny otrzymują rozszerzone usługi medyczne, rehabilitację i środki techniczne na koszt państwa.
• Szczególne kategorie wsparcia. Izrael jest ciekawym przypadkiem, ponieważ nawet zagranicznych ochotników (tzw. „żołnierzy Machal”) i członków ich rodzin zrównuje w prawach z własnymi obywatelami-weteranami. Świadczy to o zasadzie: „skoro walczyłeś za Izrael – Izrael zadba o ciebie i twoich bliskich, niezależnie od obywatelstwa”. Takie podejście buduje globalne zaufanie do państwa izraelskiego wśród sojuszników. Byłym wojskowym przyznaje się także dopłaty do mieszkań (na przykład zniżki w czynszu), co pośrednio wspiera również ich rodziny.

Skutki dla społeczeństwa. W Izraelu obserwuje się silną więź między wojskiem a społeczeństwem – to jeden z najwyższych na świecie wskaźników zaufania obywateli do armii. W znacznym stopniu osiągnięto to dzięki uwadze poświęcanej każdemu żołnierzowi i jego rodzinie. Weterani, którzy zdobyli wykształcenie dzięki ulgom, robią karierę w sektorze cywilnym (w Izraelu wiele start-upów high-tech założyli właśnie zdemobilizowani oficerowie). Gospodarka Izraela zyskuje na wysoko wykwalifikowanej sile roboczej wywodzącej się spośród weteranów, a społeczeństwo – na spójności i dumie ze swojej armii. Gdy państwo gwarantuje, że „żadna rodzina poległego bohatera nie zostanie bez wsparcia”, wzmacnia to jedność narodową i gotowość rekrutów do wstąpienia do wojska z pełnym zaangażowaniem.

Kanada

Kanada tradycyjnie poświęca dużo uwagi ochronie socjalnej weteranów, w tym członków ich rodzin. Kanadyjskie Siły Zbrojne są mniej liczne niż amerykańskie, ale mają charakter zawodowy, a kwestie pozyskiwania i utrzymania personelu są priorytetowe.

• Możliwości edukacyjne dla rodzin. W Kanadzie działa program Education Assistance for Children Departamentu do Spraw Weteranów. Jeśli wojskowy zginął lub zmarł w wyniku służby, jego dzieci otrzymują finansowanie nauki po szkole średniej (w college'u lub na uniwersytecie) na okres do 4 lat. Pomoc ta jest wolna od podatku i pokrywa nie tylko naukę, ale także koszty towarzyszące (książki, opłaty studenckie itp.). Istnieją też fundusze stypendialne (na przykład Królewskiego Legionu lub uniwersytetów) dla dzieci i wnuków weteranów, którzy potrzebują wsparcia finansowego na naukę.
• Wsparcie medyczne i psychologiczne. Rodziny kanadyjskich wojskowych mają dostęp do programu Military Family Services, który zapewnia konsultacje, wsparcie zdrowia psychicznego, specjalne zajęcia dla dzieci (obozy, koła zainteresowań). Gdy weteran zostaje ranny lub cierpi na zespół stresu pourazowego (PTSD), jego rodzinie oferuje się bezpłatne kursy adaptacji psychologicznej, aby wspólnie pokonać stres. W 2018 roku Kanada przyjęła Plan strategiczny dotyczący rodzin wojskowych, w którym wprost zapisano, że dobrostan rodzin ma krytyczne znaczenie dla gotowości operacyjnej armii.
• Ulgi finansowe i zatrudnienie. Jeśli weteran doznaje poważnej niepełnosprawności, jego małżonek może ubiegać się o dożywotnią rentę lub jednorazowe odszkodowanie. Dla pomocy wdowom i wdowcom w Kanadzie działa program szkolenia zawodowego i poszukiwania pracy. Na przykład Career Transition Services zapewnia konsultacje i dotacje członkom rodzin weteranów na założenie firmy lub opłacenie kursów. Dzieci wojskowych mają pierwszeństwo przy ubieganiu się o służbę publiczną.

Skutki gospodarcze. Kanada podkreśla, że inwestycje w adaptację weteranów i ich rodzin zmniejszają długoterminowe wydatki na ochronę zdrowia i pomoc społeczną. Wykształcone dzieci poległych żołnierzy będą mogły w przyszłości się utrzymać, zamiast zależeć od świadczeń państwowych. Skutek społeczny przejawia się w tym, że kanadyjscy wojskowi wiedzą: w najgorszym razie ich rodziny nie zostaną bez opieki. Podnosi to morale armii i wzmacnia autorytet Sił Zbrojnych w opinii publicznej. Na wzór innych państw NATO Kanada dąży do ulepszania programów rodzinnych, aby konkurować z cywilnym rynkiem pracy o kadry: w 2021 r. uruchomiono plan modernizacji świadczeń, ponieważ brak wsparcia dla rodzin jest postrzegany jako jeden z czynników odpływu kadr z wojska.

Wielka Brytania

Wielka Brytania ma długie tradycje wojskowe i w ostatnich latach usystematyzowała pomoc rodzinom wojskowych poprzez koncepcję „Armed Forces Covenant” (Kowenant Sił Zbrojnych). Jest to rodzaj umowy społecznej, utrwalonej ustawowo w 2011 roku. Kowenant głosi zobowiązanie państwa i narodu, by nie stawiać weteranów i ich rodzin w gorszej sytuacji w porównaniu z innymi obywatelami, a w pewnych przypadkach – zapewniać im przywileje w dowód wdzięczności za służbę. W ramach tego Kowenantu w Wielkiej Brytanii realizowane są następujące praktyki:

• Edukacja i dzieci wojskowych. W brytyjskich szkołach, do których uczęszczają dzieci żołnierzy, przeznacza się dodatkowe środki – tzw. Service Pupil Premium (premia dla uczniów z rodzin wojskowych). W 2023 roku dodatek ten wynosi £335 rocznie na każde takie dziecko. Środki trafiają do szkół na dodatkowe potrzeby edukacyjne – zatrudnienie asystentów, psychologów, dodatkowe zajęcia – aby dzieci nie zostawały w tyle z powodu częstych przeprowadzek lub stresu związanego ze służbą rodziców. Istnieją także specjalne „pakiety szkolne” wsparcia przy przenoszeniu dziecka do nowej szkoły w związku ze zmianą miejsca służby rodziców – aby przejście było bezbolesne.
• Mieszkanie i finanse. Brytyjscy wojskowi mają prawo do mieszkania służbowego za ulgową opłatą, a po przejściu w stan spoczynku – do wsparcia w zakupie własnego mieszkania (programy współwłasności itp.). Dla rodzin poległych działa system rent i wypłat ubezpieczeniowych (War Widow(er) Pension). Rodziny weteranów otrzymują także priorytetowy dostęp do niektórych usług państwowych i samorządowych zgodnie z zasadą „nie gorzej niż inni” (na przykład przy zapisie do lekarza lub w kolejce po mieszkanie socjalne władze lokalne uwzględniają status weterana w rodzinie).
• Organizacje społeczne. W Wielkiej Brytanii aktywnie działają liczne fundacje charytatywne: Royal British Legion, SSAFA, Help for Heroes i inne, które zbierają datki na pomoc rodzinom wojskowych. Finansują one ośrodki rehabilitacyjne, przyznają mikrodotacje rodzinom w trudnej sytuacji, opiekują się dziećmi poległych (opłacają naukę, organizują uroczystości). Działalność tę koordynuje i wspiera państwo za pośrednictwem Armed Forces Covenant Fund Trust, który przyznaje dotacje na projekty dla weteranów i ich rodzin.

Wpływ społeczny. Armed Forces Covenant ma wzmacniać społeczne poparcie dla żołnierzy. Mimo pewnych trudności we wdrażaniu (ostatni raport parlamentarny przyznaje, że Covenant jest na razie realizowany nierównomiernie) sama idea wyznaczyła wysoki standard: weterani i ich rodziny zasługują na szczególne traktowanie. Zachęca to biznes i społeczności do podejmowania inicjatyw. Na przykład wiele firm w Wielkiej Brytanii przyjmuje na siebie zobowiązania w ramach Covenantu – zatrudniania weteranów lub ich partnerów, oferowania zniżek rodzinom żołnierzy itp. Na poziomie państwa skutkiem jest wzrost zaufania żołnierzy do rządu: czują oni, że ich wkład został oficjalnie uznany przez społeczeństwo, a ich rodziny – że o nich nie zapomniano. Ponadto Wielka Brytania historycznie zmagała się z problemem bezdomnych weteranów; obecnie dzięki kompleksowemu wsparciu udało się znacząco ograniczyć liczbę przypadków, w których weterani i ich rodziny trafiają poniżej granicy ubóstwa lub zostają bez dachu nad głową.

Inne kraje

Wiele innych krajów prowadzi podobną politykę. Niemcy i Francja zapewniają hojne renty wdowom oraz pokrywają koszty nauki dzieci poległych żołnierzy. Australia realizuje program Defence Community Organisation, który opiekuje się rodzinami wojskowych, oferując usługi od pomocy psychologów po wsparcie przy przeprowadzkach. Polska i kraje bałtyckie, w związku ze wzrostem roli weteranów po 2014 roku, również przyjęły ustawy o statusie weteranów i inwalidów wojennych, zawierające ulgi dla ich rodzin (na przykład priorytetową opiekę medyczną, zniżki na przejazdy, kwoty przyjęć na uniwersytety dla dzieci).

Wszystkie te przykłady różnią się szczegółami, ale łączy je jedno: świadomość, że inwestowanie w rodziny obrońców to inwestowanie w odporność państwa i społeczeństwa. Tam, gdzie rządy oferują wsparcie, społeczeństwo również aktywnie się włącza – powstają inicjatywy wolontariackie i fundacje charytatywne. W rezultacie tworzy się cała infrastruktura „odporności weteranów”, która pomaga rodzinom przejść trudne etapy (służbę, rany, rehabilitację, powrót do domu) z jak najmniejszymi stratami.

Ekonomiczne i społeczne skutki inwestowania we wsparcie rodzin weteranów

Jak pokazuje doświadczenie międzynarodowe, wspieranie rodzin weteranów przynosi państwu wielokrotne dywidendy – zarówno w wymiarze finansowym, jak i w poprawie zdrowia publicznego. Przyjrzyjmy się kluczowym długoterminowym korzyściom takich inwestycji:

• Wzrost kapitału ludzkiego. Ulgi edukacyjne dla dzieci weteranów oznaczają, że więcej młodych ludzi zdobędzie wyższe wykształcenie, zawód i dobrze płatną pracę. Zwiększa to wpływy podatkowe w przyszłości i zmniejsza ryzyko bezrobocia w tej grupie ludności. Doświadczenie USA z GI Bill dowodzi: inwestycje w edukację zwracają się wielokrotnie (prawie 7 dolarów korzyści na 1 zainwestowany). W Ukrainie, gdzie tysiące dzieci straciły rodziców na wojnie, analogiczne stypendia i kwoty na uczelniach pozwolą wychować nowe pokolenie specjalistów, którzy staną się podporą gospodarki, zamiast potrzebować pomocy.
• Odciążenie systemu społecznego. Gdy państwo na czas pomaga rodzinie weterana (wypłata pieniężna, bezpłatne przedszkole lub posiłki szkolne, opłacenie leczenia itp.), rodzina z większym prawdopodobieństwem zachowa stabilność. Zapobiega to takim zjawiskom jak kryzysy pourazowe, bezdomność, konflikty rodzinne, które ostatecznie i tak obciążają budżet (poprzez schroniska, policję, szpitale). Innymi słowy, lepiej inwestować „na brzegu”, niż potem likwidować skutki. Według szacunków Departamentu do spraw Weteranów USA wysokiej jakości pomoc medyczna i psychologiczna dla weteranów i ich rodzin zmniejsza obciążenie ekonomiczne społeczeństwa dzięki ograniczeniu wydatków na medycynę ratunkową i zwiększeniu wydajności pracy byłych żołnierzy.
• Wzmocnienie potencjału pracy i przedsiębiorczości. Rodziny wojskowych to ludzie mobilni, zdyscyplinowani i zdolni do adaptacji. Wielu weteranów po odejściu ze służby zakłada firmy. Wspierając ich na starcie (ulgami podatkowymi, mikropożyczkami), państwo stymuluje przedsiębiorczość wśród weteranów, która tworzy miejsca pracy i zwraca środki do gospodarki. Według danych Departamentu do spraw Weteranów USA przedsiębiorstwa weteranów wniosły setki miliardów dolarów do gospodarki kraju w ciągu ostatnich dziesięcioleci. W Ukrainie już teraz kształtuje się weteranski sektor biznesowy, a wsparcie rodzin (na przykład szkolenie żon/mężów w podstawach przedsiębiorczości, granty) może znacząco ten sektor rozszerzyć.
• Spójność społeczna i zaufanie. Korzyści ekonomiczne są ściśle splecione ze społecznymi. Gdy społeczeństwo widzi, że weterani nie zostają na marginesie, a ich rodziny nie żebrzą, umacnia się kapitał społeczny i zaufanie do państwa. Obywatele mają pewność, że w razie kryzysu państwo ich wesprze; żołnierze, policjanci, ratownicy i przedstawiciele innych zawodów podwyższonego ryzyka czują szacunek wobec siebie. Wszystko to tworzy bardziej stabilne środowisko do prowadzenia biznesu i przyciągania inwestycji (bo stabilność społeczna jest warunkiem koniecznym rozwoju gospodarczego).
• Korzyści wizerunkowe i geopolityczne. Troska o weteranów podnosi międzynarodowy autorytet kraju. Partnerzy widzą, że Ukraina odpowiedzialnie traktuje swoich obrońców, a więc zasługuje na dalsze wsparcie. Ponadto dobre traktowanie weteranów jest ważnym argumentem w moralnym wymiarze wojny: pokazuje, że cenimy każdego, kto broni ojczyzny, w przeciwieństwie do wroga, który często porzuca własnych żołnierzy na pastwę losu. Umacnia to koalicję państw demokratycznych wokół Ukrainy, bo wspólne wartości są fundamentem trwałych sojuszy.

Zatem inwestowanie w rodziny weteranów to inwestycja w kapitał ludzki, wzrost gospodarczy i jedność społeczną. Dzięki wsparciu rodzin różne kraje osiągnęły zarówno wzrost PKB, jak i poprawę wskaźników demograficznych (weterani zakładają rodziny i mają dzieci, wiedząc, że otrzymają pomoc), a także spadek przestępczości (ponieważ grupy zabezpieczone społecznie są mniej skłonne do łamania prawa). Dla Ukrainy, która obecnie wkłada kolosalne zasoby w obronę, niezwykle ważne jest dostrzeżenie tych długoterminowych korzyści i nieżałowanie środków na programy społeczne dla weteranów i ich bliskich.

Propozycje dla Ukrainy: droga do 

„Architecture of Resilience”

Po przeanalizowaniu doświadczeń międzynarodowych i bieżących wyzwań stojących przed naszym państwem chcę zaproponować kilka strategicznych kroków wspierania rodzin weteranów. Jako kierownik Instytutu Reintegracji Weteranów „Architecture of Resilience” jestem przekonany, że takie kroki pomogą zbudować w Ukrainie solidny system, w którym żaden obrońca i jego rodzina nie pozostaną bez uwagi.

1. Zapisać na poziomie ustawowym zasadę szczególnego traktowania weteranów i ich rodzin. Potrzebujemy ukraińskiego odpowiednika Armed Forces Covenant – być może w formie ogólnopaństwowego programu lub ustawy „O statusie rodzin weteranów wojny”. Powinna ona ogłosić, że rodziny obrońców nie mogą być dyskryminowane w dostępie do usług, a wręcz przeciwnie – otrzymują pierwszeństwo lub dodatkowe gwarancje w dziedzinie edukacji, medycyny i ochrony socjalnej. Stworzy to warunki ramowe dla wszystkich dalszych polityk. Ważne, aby taki dokument nie był deklaracją, lecz zawierał konkretne zobowiązania organów władzy.
2. Wprowadzić pakiet ulg edukacyjnych. Proponuję realizację programu „Edukacja dla obrońców”, który zapewni: a) bezpłatne wyżywienie w przedszkolach i szkołach dla dzieci weteranów (co najmniej tych, którzy mają status uczestnika działań bojowych (UBD) lub odnieśli rany); b) celowe stypendia i granty na studia wyższe dla dzieci poległych Bohaterów i ciężko rannych weteranów; c) możliwość bezpłatnej nauki w państwowych uczelniach dla jednego z dzieci weterana (odpowiednik przekazywalności GI Bill). Można też ustanowić dodatkowe punkty lub kwoty przy przyjęciach na uniwersytety dla kandydatów z rodzin weteranów – będzie to rekompensata trudności (częste przeprowadzki, stres), których dzieci żołnierzy doświadczają podczas służby rodziców. Dodatkowo należy rozważyć mechanizm bonów edukacyjnych dla samych weteranów i ich małżonków, aby po służbie wojskowej mogli opanować nowe specjalności, nie martwiąc się o opłaty za naukę.
3. Wesprzeć rodziny materialnie poprzez bodźce podatkowe i finansowe. Należy zwolnić weteranów i ich rodziny z niektórych bezpośrednich wydatków. Na przykład zwolnienie z podatku od nieruchomości (mieszkania lub domu) dla rodzin poległych oraz dla weteranów z 1–2 grupą niepełnosprawności. Opracować państwowy program preferencyjnych kredytów hipotecznych: niskie oprocentowanie i wkład własny pokrywany przez państwo – aby rodziny wojskowych mogły nabyć mieszkanie. Jest to inwestycja, która zwróci się powrotem tych rodzin do wspólnoty jako podatników i uczestników gospodarki. Wprowadzić jednorazowy zasiłek z tytułu urodzenia dziecka w rodzinie weterana w podwyższonej wysokości (jako wyraz wdzięczności, że rodzina się powiększa). Warto też rozszerzyć program bezpłatnego wypoczynku i leczenia: skierowania dla dzieci weteranów na obozy i do sanatoriów – kosztem budżetu lub partnerów.
4. Rozwinąć sieć usług rodzinnych i wsparcia psychologicznego. W każdej gminie, w której mieszka znaczna liczba weteranów, powinny działać Centra Wsparcia Weteranów i ich Rodzin. Ich funkcja to „jedno okienko” dla różnych potrzeb: porady prawne, pomoc w załatwianiu ulg, rodzinna terapia psychologiczna, grupy wsparcia wśród rodzin. Pracownicy socjalni powinni mieć mandat do patronatu nad rodzinami poległych i ciężko rannych: regularnie odwiedzać, poznawać problemy, być pośrednikami między rodziną a władzami (podobnie jak case managerowie, o których wspominano na forach weteranów). Osobno należy zrealizować program „Żona bohatera” / „Mąż bohaterki” – kursy przekwalifikowania, wsparcie inicjatyw biznesowych, odciążenie psychologiczne dla małżonków weteranów. Przecież często, gdy obrońca jest na froncie lub na leczeniu, to właśnie druga połówka dźwiga rodzinę – potrzebuje naszej pomocy, aby zapobiec wypaleniu zawodowemu i rozpadowi rodziny.
5. Partnerstwo z biznesem i społecznościami. Państwo powinno wezwać i zachęcić sektor prywatny do włączenia się we wspieranie rodzin wojskowych. Warto ustanowić znak lub ranking „Pracodawca/placówka przyjazna weteranom”, w którym firmy zatrudniające weteranów lub ich krewnych albo oferujące zniżki i specjalne usługi (na przykład bezpłatne przyjęcie dzieci weteranów do prywatnych kół i sekcji) otrzymywałyby publiczne uznanie, ulgi podatkowe lub inne bonusy. Na szczeblu lokalnym społeczności mogą tworzyć rady opiekuńcze i fundusze wsparcia rodzin poległych żołnierzy – państwo mogłoby współfinansować lokalne inicjatywy poprzez mechanizm subwencji (na przykład społeczność zbiera środki na mieszkanie dla sierot po obrońcach, a państwo podwaja tę kwotę). Zwiększy to spójność społeczeństwa: ludzie zobaczą, że problem rozwiązują wszyscy razem, a nie tylko biurokraci.
6. Monitoring i sprawozdawczość, przejrzystość pomocy. Aby polityka była skuteczna, trzeba prowadzić ewidencję, która będzie zarazem kontrolą i bazą danych służącą ulepszaniu. Proponuję stworzenie Jednolitego Rejestru Potrzeb Rodzin Weteranów, w którym same rodziny lub upoważnieni menedżerowie socjalni będą odnotowywać, jakie ulgi są potrzebne, jakie zostały otrzymane i gdzie są problemy. Pozwoli to reagować punktowo i oceniać skuteczność programów. Jednocześnie potrzebna jest kampania informacyjna: wiele rodzin może po prostu nie znać swoich praw. Powinna działać infolinia oraz portal „e-Veteran”, gdzie w kilku kliknięciach rodzina dowie się o należnym wsparciu i je załatwi.

Na zakończenie chcę podkreślić: wspieranie rodzin weteranów to nie dobroczynność, lecz inwestycja w odporność naszego kraju. Każda hrywna zainwestowana dziś w edukację dziecka poległego bohatera lub w rehabilitację żony rannego żołnierza zaoszczędzi jutro dziesięć hrywien, które wydalibyśmy na przezwyciężanie skutków problemów społecznych. Co więcej, jest to nasz moralny obowiązek wobec tych, którzy ryzykowali życie dla Ukrainy. Budujmy system, w którym weterani i ich rodziny poczują: państwo to również ich rodzina, wielka i wdzięczna. Wtedy architektura odporności naszego społeczeństwa wytrzyma każde wyzwanie, a Ukraina stanie się przykładem dla całego świata, jak czcić swoich obrońców. Razem – do zwycięstwa na froncie i do godnego życia po nim.

Pod redakcją Artema Honczarenki – Kierownika Instytutu Reintegracji, Rehabilitacji i Rozwoju Zawodowego Weteranów „Architecture of Resilience”

Źródła

1. Tara Davis. “Mission Possible: Improving Family readiness starts with community”. Army.mil, 21 grudnia 2023.
2. Wsparcie społeczne dla wojskowych i weteranów w Ukrainie: jakie zmiany są potrzebne. Dyvys.info, 12 lutego 2024.
3. Col Gabe S. Arrington, Nathalie Grogan. “The USO, Enduring Family Support, and How the DoD Budget Should Change”. Center for a New American Security, 3 maja 2022.
4. Brittany Dymond. Oświadczenie na przesłuchanie “The Status of Military Recruiting and Retention…”, U.S. Senate Committee on Armed Services. VFW, 21 września 2022.
5. Defence Committee – Fourth Report: The Armed Forces Covenant. UK Parliament, 8 kwietnia 2025.
6. States Offering Free Tuition to Veterans and Their Dependents. VeteransBenefitsKB, grudzień 2024.
7. Military Spouse and Family Educational Assistance Programs. Military.com, 2023.
8. Educational assistance for children of deceased members. Veterans Affairs Canada, 2023.
9. Judah Ari Gross. “Government restores free college tuition for IDF veterans…”. Times of Israel, 22 lipca 2020.
10. Military Dependents School Meal Eligibility Act – Fact Sheet. FRAC, sierpień 2022.
11. The GI Bill’s Impact on the U.S. Economy. TheLaborParty.org, 2019.
12. The Effect of Veterans Benefits on Education and Earnings. IVMF, Syracuse University, 2012.
13. Veterans’ Issues in Focus: Role of Education Benefits. RAND Corporation, 2022