Szkolnictwo wyższe jako wsparcie dla weteranów, ich rodzin, osób z niepełnosprawnościami i osób wewnętrznie przesiedlonych

„Dla mnie to nie jest tylko działalność zawodowa – to moja osobista historia. Mój ojciec i mój brat są weteranami, każdy z nich przeszedł front, został ranny i ma niepełnosprawność. I widzę codziennie, że edukacja to nie dyplom, to odzyskiwanie godności, sensu i możliwości działania. Weteran nie potrzebuje litości – potrzebuje środowiska, w którym jego doświadczenie jest uznawane, a możliwości stają się realne. Dlatego w Instytucie Weteranów pracujemy nad tym, aby uniwersytet był nie tylko placówką edukacyjną, ale punktem wejścia do nowego życia: ze wsparciem, partnerami, konkretnymi perspektywami. Tworzymy ekosystem skoncentrowany na weteranach, w którym edukacja staje się częścią rehabilitacji, przekwalifikowania, nowej tożsamości. I bardzo ważne jest, aby rodziny weteranów, osoby z niepełnosprawnościami i osoby wewnętrznie przesiedlone również poczuły, że nie zostały same. Ukraina ma szansę stworzyć inkluzywny, nowoczesny model społeczeństwa powojennego – i zaczyna się on na sali wykładowej. Nie tylko uczymy – pomagamy budować przyszłość. Razem.”, – Artem Honczarenko, kierownik Instytutu Weteranów KNUBA.

Wprowadzenie: edukacja kluczem do nowego życia po wojnie

Powrót do życia cywilnego po służbie w armii lub przeżytej wojnie jest dużym wyzwaniem dla weteranów, ich rodzin i innych poszkodowanych grup. Działania wojenne pozostawiają po sobie nie tylko urazy fizyczne i psychiczne, ale także przerwane kariery, utratę miejsca zamieszkania i zmiany w statusie społecznym. Szkolnictwo wyższe może stać się tym kluczem, który otwiera drzwi do nowego środowiska – zapewnia wiedzę, umiejętności i integrację społeczną, których weterani, członkowie ich rodzin, osoby z niepełnosprawnościami i osoby wewnętrznie przesiedlone (OWP) potrzebują do skutecznej reintegracji.

Środowisko edukacyjne uniwersytetu to ekosystem, w którym łączą się społeczność akademicka, partnerzy biznesowi, organizacje społeczne i międzynarodowi przyjaciele. Weteran, który zostaje studentem, automatycznie znajduje się w tym środowisku wzajemnego wsparcia. Uczelnie coraz częściej współpracują z pracodawcami i organizacjami wolontariackimi, aby oferować weteranom mentoring, staże i możliwości zatrudnienia po ukończeniu studiów. Szkolnictwo wyższe tworzy wokół weterana przyjazny krąg – sieć kontaktów i możliwości, która pomaga poczuć się pełnoprawnym członkiem społeczeństwa. Jak zauważa jeden z organizatorów programów edukacyjnych dla weteranów, Artem Honczarenko:

„Wspólnie z biznesem i sektorem społecznym staramy się kształtować środowisko, w którym wszystko jest skoncentrowane na weteranie, choć bardzo często sami weterani mówią: “nie chcemy szczególnego traktowania, przecież jesteśmy takimi samymi ludźmi jak wy”. Ale właśnie tu tkwi cały sekret – w doświadczeniu weteranów. Jest ono wyjątkowe, a jeśli uzupełnimy je wszystkimi niezbędnymi technologiami, które rozwinęły się podczas pełnoskalowej inwazji, otrzymamy rezultat, którego wszyscy potrzebujemy: weteran stanie się specjalistą na styku kilku specjalności, wyjątkowym fachowcem z ogromnym doświadczeniem.”

Takie podejście do tworzenia środowiska skoncentrowanego na weteranie podkreśla, że doświadczenie zdobyte na wojnie może stać się wyjątkową przewagą. Edukacja pozwala uzupełnić umiejętności wojskowe o nowoczesną wiedzę i technologie, aby weteran mógł zrealizować się w życiu cywilnym na styku kilku dziedzin. Dalej przyjrzymy się, w jaki sposób systemy szkolnictwa wyższego różnych krajów wspierały weteranów i osoby poszkodowane przez wojnę w przeszłości i wspierają je obecnie, a także jakie lekcje można wykorzystać dziś.

Globalne przykłady wsparcia przez edukację: doświadczenia USA, Kanady, Wielkiej Brytanii, Niemiec i Japonii

Historia zna przykłady, gdy po wielkich wojnach inwestycje w edukację weteranów miały kolosalny efekt społeczny. Najbardziej znanym przypadkiem jest amerykański GI Bill – program ulg edukacyjnych dla weteranów II wojny światowej. Uchwalony w 1944 roku jako „Ustawa o readaptacji wojskowych”, GI Bill opłacał weteranom studia na uniwersytetach, w college’ach lub szkołach zawodowych, a także zapewniał pomoc mieszkaniową. Wyniki nie kazały na siebie czekać: do 1956 roku z edukacji w ramach tego programu skorzystało 7,8 miliona amerykańskich weteranów, z czego 2,2 mln uzyskało wykształcenie wyższe, a 5,6 mln – przygotowanie zawodowe. Ta bezprecedensowa inwestycja w kapitał ludzki pobudziła wzrost gospodarczy po wojnie i przyczyniła się do ukształtowania wykształconej klasy średniej w USA. Dla porównania, po I wojnie światowej takiego wsparcia nie było, a społeczeństwo zmierzyło się z kryzysami integracji weteranów. Zatem szkolnictwo wyższe w okresie powojennym stało się dla USA strategicznym zasobem skutecznej reintegracji żołnierzy.

Nie tylko USA podjęły takie kroki. Wielka Brytania zaraz po II wojnie światowej uruchomiła program Further Education and Training Scheme (Program dalszej edukacji i szkolenia), aby zapewnić zdemobilizowanym żołnierzom łatwy dostęp do uniwersytetów. Rząd zniósł egzaminy wstępne dla weteranów, zaproponował stypendia, a nawet wprowadził przyspieszone dwuletnie programy nauczania. W ramach tego programu około 85 tysięcy byłych żołnierzy w Wielkiej Brytanii mogło bezpłatnie zdobyć wykształcenie wyższe, wraz z pokryciem kosztów utrzymania. Weterani, którzy trafili na brytyjskie uniwersytety w drugiej połowie lat 40., byli starsi i bardziej doświadczeni niż studenci sprzed wojny, co zmieniło samą kulturę uniwersytetów – uczyli się bardzo pilnie, dążąc do nadrobienia straconego czasu, i domagali się bardziej demokratycznych relacji z wykładowcami. W istocie to pokolenie weteranów położyło podwaliny pod modernizację brytyjskiego szkolnictwa wyższego.

Kanada miała podobną inicjatywę zatytułowaną Veterans’ Charter („Karta Weteranów”), której jednym z elementów była Ustawa o rehabilitacji weteranów z 1945 r. z ulgami edukacyjnymi. Kanadyjskim weteranom II wojny światowej państwo opłacało naukę w szkołach wyższych lub placówkach zawodowych i zapewniało stypendia na utrzymanie – skorzystały z tego dziesiątki tysięcy osób. „Karta Weteranów” stała się jednym z fundamentów kanadyjskiego powojennego systemu społecznego, dając weteranom „możliwości z gwarancjami” – czyli szansę na zdobycie nowego zawodu z pewnością jutra.

Poniżej przedstawiono tabelę porównawczą kluczowych programów edukacyjnych wspierających weteranów w różnych krajach:

Kraj	Kluczowe wsparcie edukacyjne dla weteranów	Opis i wpływ
USA	G.I. Bill (1944) – „Ustawa o prawach wojskowych”	Opłacanie nauki w college’ach/uniwersytetach i stypendium na utrzymanie dla weteranów II wojny światowej. 7,8 mln weteranów skorzystało z ulg edukacyjnych do 1956 roku, co uczyniło edukację motorem sukcesu gospodarczego i integracji społecznej po wojnie. Program uważany jest za wyjątkowo udany i obecnie jest kontynuowany jako Post-9/11 GI Bill.
Kanada	Veterans Rehabilitation Act (1945) – część „Karty Weteranów”	Zapewniał zdemobilizowanym żołnierzom finansowanie edukacji i przygotowania zawodowego. Stał się jedną z podstaw kanadyjskiego systemu zabezpieczenia społecznego, zapewnił weteranom „możliwość z zabezpieczeniem” – prawo do edukacji, zatrudnienia i pomocy w razie potrzeby. Dziesiątki tysięcy weteranów zdobyło nowe zawody, co sprzyjało powojennemu rozwojowi gospodarki.
Wielka Brytania	Further Education and Training Scheme (1945) – program edukacji dla byłych żołnierzy	Pozwoliła weteranom łatwo wstępować na uniwersytety: zniesiono egzaminy wstępne, przyznawano granty na naukę i utrzymanie, wprowadzono intensywne programy nauczania trwające 2 lata. W ciągu kilku lat 85 tysięcy weteranów zdobyło wykształcenie wyższe na koszt państwa. To pokolenie studentów-weteranów swoim doświadczeniem i wytrwałością zmieniło tradycje uniwersytetów, czyniąc je bardziej otwartymi i zorientowanymi na praktykę.
Niemcy	Program edukacji i przekwalifikowania Bundeswehry (współczesny)	We współczesnych Niemczech żołnierze mają możliwości edukacji jeszcze w trakcie służby. Bundeswehra oferuje setki kursów i programów, w ramach których żołnierze mogą zdobyć zawód lub wykształcenie wyższe równolegle ze służbą. Przy zwolnieniu żołnierze otrzymują jednorazową pomoc finansową (4–6 poborów) oraz 75% uposażenia przez 7–24 miesiące, aby ułatwić przejście. Wielu byłych żołnierzy zostaje odnoszącymi sukcesy fachowcami – od mechaników czy elektryków po absolwentów uniwersytetów. Takie podejście gwarantuje płynną reintegrację, rekompensując brak publicznej „chwały weteranów” kulturą praktycznego wsparcia.
Japonia	Powojenna reforma edukacji (1947 – lata 50.)	Po II wojnie światowej w Japonii pod kierownictwem aliantów nastąpiła radykalna demokratyzacja edukacji. Uchwalono ustawę o edukacji (1947), która uczyniła obowiązkową 9-letnią edukację średnią, otworzyła uniwersytety dla wszystkich obywateli oraz wprowadziła programy dla osób z wadami fizycznymi. Specjalnych ulg właśnie dla weteranów w powojennej Japonii nie było z powodu demilitaryzacji – przeciwnie, władze okupacyjne zniosły przedwojenne przywileje dla byłych wojskowych. Jednak ogólny wzrost dostępności i inkluzywności edukacji pozwolił zarówno weteranom, jak i inwalidom wojennym zdobyć nowe umiejętności i budować karierę w odbudowanym kraju.

Uwaga: Przedstawione dane i programy ilustrują różne podejścia. W USA, Kanadzie i Wielkiej Brytanii nacisk położono na masowe kształcenie weteranów na uniwersytetach po wojnie, w Niemczech – na planowe przekwalifikowanie w trakcie i po służbie, a w Japonii – na systemowe reformy edukacyjne dla całego społeczeństwa, w tym osób poszkodowanych przez wojnę.

Łączy te przypadki świadomość, że inwestycja w edukację weteranów jest inwestycją w powojenny rozwój kraju. W rezultacie weterani zostawali lekarzami, inżynierami, nauczycielami, naukowcami i przedsiębiorcami zamiast pozostawać na marginesie życia. Edukacja dała im tożsamość nie tylko jako byłych wojskowych, ale jako fachowców w sferze cywilnej.

Edukacja inkluzywna i wsparcie osób z niepełnosprawnościami

Wielu weteranów boryka się z ranami lub niepełnosprawnością nabytą podczas działań bojowych. Dla nich dostępność edukacji jest krytyczna. W nowoczesnym świecie uczelnie rozwijają infrastrukturę i usługi dostosowane do studentów ze szczególnymi potrzebami: podjazdy, windy, materiały dydaktyczne w alfabecie Braille’a lub w formie elektronicznej, tłumaczenie na język migowy itp. Uniwersyteckie centra wsparcia dla studentów z niepełnosprawnościami pomagają w dostosowaniu programów nauczania i warunków egzaminacyjnych.

Weterani z niepełnosprawnościami często uczestniczą również w specjalnych programach rehabilitacji zawodowej. USA mają długoletni program Vocational Rehabilitation & Employment (VR&E), założony już w 1918 roku, który pomaga weteranom z ograniczeniami sprawności zdobyć nową kwalifikację lub wykształcenie dostosowane do ich stanu fizycznego lub psychicznego. Obecnie z tego programu co roku korzysta około 125 tysięcy weteranów – opłaca naukę, przekwalifikowanie, kursy zmiany kwalifikacji, zapewnia doradztwo zawodowe, a nawet niektóre techniczne środki rehabilitacji. Według ostatniego badania Departamentu ds. Weteranów USA 73% absolwentów programu VR&E jest zatrudnionych, ze średnim rocznym dochodem 81 000 dolarów, a 96% jest zadowolonych z otrzymanej pomocy. Świadczy to o tym, że prawidłowo zbudowany program edukacyjno-rehabilitacyjny może znacząco poprawić jakość życia weteranów z niepełnosprawnościami, przekształcając ich w wysoko wykwalifikowanych specjalistów pomimo istniejących ograniczeń.

W innych krajach istnieją podobne inicjatywy. W Japonii już podczas II wojny światowej zaczęto tworzyć systemy wsparcia rannych żołnierzy: powstały ośrodki rehabilitacyjne, w których uczono protetyki, nowych zawodów itp. Jednak po klęsce w 1945 roku amerykańska administracja okupacyjna zniosła specjalne ulgi wojskowe, a weterani-inwalidzi zostali zmuszeni do integracji poprzez ogólne programy społeczne. Dopiero od 1952 roku, gdy Japonia odzyskała suwerenność, państwowe wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami (w tym weteranów) stopniowo rozwinęło się na nowo. Współczesna Japonia przywiązuje dużą wagę do bezbarierowości edukacji: uczelnie są zobowiązane zapewniać warunki studentom z niepełnosprawnościami, a firmy – zatrudnienie. Choć kultury heroizacji weteranów prawie tam nie ma, zasada „społeczeństwa inkluzywnego” pozwala osobom o szczególnych potrzebach (w tym byłym wojskowym) zdobyć wykształcenie i znaleźć godną pracę.

Kraje europejskie również rozwijają edukację inkluzywną. Wojskowi, którzy zostali ranni podczas służby w siłach zbrojnych Niemiec, Wielkiej Brytanii, Kanady itd., mają dostęp do państwowych programów kształcenia uwzględniających ich możliwości. Na przykład w Niemczech, jeśli żołnierz doznał rany obniżającej zdolność do pracy o więcej niż 30%, Bundeswehra gwarantuje mu pracę do emerytury lub pomaga mu przekwalifikować się na stanowisko cywilne. W Wielkiej Brytanii istnieją fundacje charytatywne i stypendia (na przykład od Veterans’ Foundation czy Royal British Legion), które finansują naukę weteranów z niepełnosprawnościami i zapewniają im wsparcie w trakcie studiów.

Należy zaznaczyć, że wspieranie osób z niepełnosprawnościami w edukacji jest korzystne nie tylko dla samych weteranów, ale także dla społeczeństwa. Dostępność uniwersytetów dla osób z niepełnosprawnościami (w tym tych, które stały się niepełnosprawne w wyniku wojny) sprzyja pojawianiu się specjalistów, którzy często mają unikalne doświadczenie życiowe, motywację i cechy przywódcze. Inkluzywne kampusy kształtują tolerancję u młodego pokolenia i wzbogacają społeczność akademicką różnorodnością perspektyw.

Rola rodzin weteranów i możliwości edukacyjne dla nich

Wojna wpływa nie tylko na żołnierzy, ale i na ich rodziny. Małżonkowie weteranów często stają przed koniecznością zostania żywicielem rodziny lub zmiany pracy w trakcie i po służbie męża lub żony. Dzieci weteranów mogą odczuwać trudności finansowe i emocjonalne, zwłaszcza jeśli weteran został ranny lub zginął. Szkolnictwo wyższe może stać się dla członków rodzin drogą do stabilizacji społecznej i rozwoju kariery, a państwo i społeczeństwo nierzadko im w tym pomagają.

W wielu krajach funkcjonują ulgi edukacyjne dla rodzin wojskowych. W szczególności USA wprowadzono możliwość przekazywania świadczeń edukacyjnych GI Bill od żołnierza na jego żonę lub dzieci. W ramach programu Post-9/11 GI Bill, jeśli wojskowy ma niewykorzystane środki na edukację, może przeznaczyć je na naukę swojego małżonka lub dzieci. Ponadto istnieje osobny program, Survivors’ and Dependents’ Educational Assistance (DEA), który zapewnia do 36 miesięcy opłacanej nauki dla żon i dzieci poległych lub ciężko rannych żołnierzy. Podobne podejścia stosuje się w Wielkiej Brytanii i Kanadzie: utworzono tam stypendia i fundusze dla rodzin poległych weteranów.

Na przykład w Kanadzie fundusz Canadian Hero Fund przyznaje stypendia dzieciom poległych żołnierzy na naukę w kolegiach i uniwersytetach, a także pomaga w przekwalifikowaniu ich wdów i wdowców. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Sił Zbrojnych Kanady podkreśla, że istnieje cały wachlarz stypendiów dostępnych dla rodzin weteranów, aby mogły zdobyć wykształcenie i ustabilizować swoje życie.

Państwa europejskie często obejmują rodziny wojskowych programami wsparcia. W Wielkiej Brytanii w ramach zobowiązań wynikających z Armed Forces Covenant (społecznego porozumienia na rzecz wsparcia wojskowych) uniwersytety i kolegia zobowiązują się uwzględniać potrzeby dzieci żołnierzy i zapewniać im dodatkowe wsparcie przy przyjęciu na studia i w trakcie nauki. Niemcy przyznają ulgi edukacyjne dzieciom poległych żołnierzy (jako część świadczeń emerytalnych). W Japonii w okresie powojennym działały programy pomocy wdowom po wojskowych (na przykład pośrednictwo w znalezieniu pracy i w kształceniu), co pomagało im stać się niezależnymi ekonomicznie.

Wspieranie rodzin poprzez edukację ma podwójny skutek: po pierwsze, jest to uhonorowanie ofiary, jaką poniosła rodzina, po drugie – inwestycja w młode pokolenie dorastające w takich rodzinach. Gdy syn lub córka weterana zdobywa dyplom i buduje udaną karierę, nie tylko podnosi to rodzinę pod względem ekonomicznym, ale też częściowo rekompensuje straty poniesione w czasie służby bliskiej osoby. Uniwersytety mogą dodatkowo wspierać rodziny wojskowych psychologicznie – poprzez grupy wsparcia na kampusach, angażowanie ich w organizacje wolontariackie lub weteranów działające przy uniwersytetach, gdzie czują wspólnotę z osobami o podobnym doświadczeniu życiowym.

Osoby wewnętrznie przesiedlone (IDP) i rola uniwersytetów

W wyniku wojen i konfliktów ludzie często są zmuszeni opuszczać swoje domy i przenosić się do innych regionów kraju – stają się osobami wewnętrznie przesiedlonymi. Dla IDP utrata dotychczasowego otoczenia i pracy łączy się ze stresem adaptacji w nowym miejscu. Dostęp do edukacji w takich warunkach jest jednym z najskuteczniejszych sposobów pomocy: nauka daje możliwość zdobycia nowych umiejętności, znalezienia dobrej pracy w nowym miejscu i zintegrowania się z lokalną społecznością.

W praktyce światowej zauważa się, że uniwersytety mogą być „wyspami stabilności” dla przesiedlonych studentów. Na przykład podczas konfliktów na Bliskim Wschodzie czy w Afryce programy międzynarodowe (wspierane przez ONZ i fundacje charytatywne) tworzyły stypendia dla przesiedlonych studentów, otwierały kursy przygotowawcze i upraszczały procedury przyjęć. Według danych ONZ tylko 7% uchodźców na świecie ma dostęp do szkolnictwa wyższego, a liczbę tę planuje się podnieść do 15% do 2030 roku. Zwiększenie udziału IDP w szkolnictwie wyższym jest postrzegane jako czynnik zmniejszania ubóstwa, zapobiegania radykalizacji i odbudowy gospodarki zniszczonych regionów.

Szczególnie aktualna jest ta kwestia dla Ukrainy. Od 2014 roku, z powodu rosyjskiej agresji, setki tysięcy Ukraińców stały się IDP, a w latach 2022–2023 ich liczba wzrosła o kolejne miliony. W odpowiedzi ukraiński system edukacji podjął nadzwyczajne kroki na rzecz wsparcia przesiedlonych studentów i naukowców. Od 2014 roku na Ukrainie przeniesiono 19 uniwersytetów z okupowanych terytoriów Donbasu i Krymu do centralnych i zachodnich obwodów. Wśród nich są: Doniecki Uniwersytet Narodowy (ewakuowany do Winnicy), Uniwersytet Ługański (najpierw przeniesiony do Starobielska, a po 2022 roku do Połtawy), Uniwersytet Taurydzki z Krymu (wznowił działalność w Kijowie) i inne. Po inwazji na pełną skalę w 2022 roku przeniesiono kolejne 9 szkół wyższych na terytorium kontrolowane przez władze. Te „uniwersytety na wygnaniu” kontynuowały proces kształcenia swoich studentów mimo utraty bazy materialnej, dzięki wsparciu państwa i partnerów. W ten sposób tysiące młodych ludzi ze stref konfliktu mogły ukończyć naukę i uzyskać ukraińskie dyplomy – albo poprzez naukę stacjonarną w nowym miejscu, albo zdalnie.

Dla wielu z tych studentów i wykładowców uniwersytet stał się prawdziwym domem z dala od domu. Powstała nawet koncepcja „Uniwersytety bez murów”, w której przesiedlona społeczność nadal istnieje w formie wirtualnej, zbierając się z różnych zakątków kraju i świata na platformach internetowych. Technologie cyfrowe pomagają utrzymywać współpracę akademicką i jakość kształcenia nawet w warunkach rozproszenia społeczności.

Jednocześnie ukraińskie uniwersytety przyjmujące IDP stały się ośrodkami integracji: zapewniają przesiedlonym studentom akademiki, pomoc materialną i wsparcie psychologiczne. Niektóre zachodnie uniwersytety Ukrainy zorganizowały „studenckie huby” dla młodzieży, która przyjechała ze wschodu lub południa, aby mogła się poznawać, wymieniać doświadczeniami i otrzymywać pomoc mentorską. Do działań włączyła się także społeczność międzynarodowa: uniwersytety UE, USA i Kanady oferują stypendia dla ukraińskich studentów-uchodźców, a niektóre uczelnie (na przykład Uniwersytet Chicagowski w USA) pokrywają koszty nauki studentom przesiedlonym przymusowo z powodu wojny. Jest to przejaw globalnej solidarności i zrozumienia ważnej roli edukacji w zachowaniu potencjału intelektualnego kraju dotkniętego wojną.

Edukacja dla IDP pełni jednocześnie kilka funkcji: po pierwsze, to adaptacja i socjalizacja – w środowisku studenckim przesiedleńcy szybciej uczą się języka regionu, znajdują przyjaciół, czują się częścią wspólnoty, a nie obcymi. Po drugie, to rehabilitacja psychologiczna – nauka przywraca poczucie normalności, daje młodzieży cel i perspektywę, co jest szczególnie ważne po traumatycznym doświadczeniu utraty domu. Po trzecie, to odbudowa ekonomiczna – z dyplomem IDP mają większe szanse na godną pracę, stają się wykwalifikowanymi kadrami dla regionu, do którego się przeniosły, lub dla odbudowy własnej ziemi po deokupacji.

Kształtowanie środowiska skoncentrowanego na weteranach poprzez edukację: wnioski

Jak świadczy doświadczenie różnych krajów i epok, szkolnictwo wyższe może stać się pomostem między życiem wojskowym a cywilnym. Dla weterana nauka to nie tylko zdobycie nowego zawodu, ale także przeniesienie swoich cech przywódczych, dyscypliny i unikalnego doświadczenia na inną płaszczyznę. Uniwersytet daje weteranowi nową misję: opanować wiedzę i przynieść pożytek społeczeństwu w czasie pokoju. W trakcie studiów byli wojskowi często ujawniają zdolności przywódcze, stają się mentorami dla młodszych kolegów z roku i osiągają wysokie wyniki.

Należy podkreślić, że skuteczne wsparcie wymaga kompleksowego podejścia – stworzenie tego samego ekosystemowego środowiska, o którym mowa była wyżej. Uczelnia przyjazna weteranom zazwyczaj ma specjalne centrum wsparcia weteranów, gdzie pomaga się w załatwianiu dokumentów, uznaje się kwalifikacje wojskowe jako punkty akademickie i prowadzi szkolenia z adaptacji do życia studenckiego. W taką pracę angażują się zarówno studenci-wolontariusze, jak i profesorowie oraz pracodawcy. Biznes może odgrywać znaczącą rolę: firmy współpracują z uniwersytetami, oferując weteranom staże, wykłady gościnne liderów biznesu lub inwestując w programy edukacyjne (na przykład kursy przedsiębiorczości dla weteranów). Praktyka pokazuje, że weterani nierzadko stają się odnoszącymi sukcesy przedsiębiorcami – połączenie wojskowej determinacji i zdobytej wiedzy biznesowej daje dobre rezultaty. W USA na przykład przy Uniwersytecie w Syracuse działa Institute for Veterans and Military Families (IVMF) – pierwszy instytut akademicki poświęcony badaniu i wspieraniu życia weteranów i ich rodzin, ściśle współpracujący z korporacjami i instytucjami państwowymi.

Sektor społeczny – organizacje weteranów, fundacje, wolontariusze – również jest nieodłączną częścią ekosystemu. Pomagają uniwersytetom zrozumieć potrzeby weteranów, zapewniają mentorów spośród starszych absolwentów-weteranów, organizują wydarzenia networkingowe. Na przykład na Ukrainie stworzono platformę internetową „Edukacja dla weteranów”, opracowaną we współpracy Ministerstwa Edukacji i Nauki oraz organizacji pozarządowej „Skills4Recovery”, która gromadzi ponad 1200 możliwości edukacyjnych – od krótkich kursów po pełne programy w placówkach kształcenia zawodowego, fachowego kształcenia przedwyższego i szkolnictwa wyższego. Platforma ta ma za zadanie ujednolicić usługi edukacyjne dla weteranów i ich rodzin i zapewnić inkluzywność – interfejs jest dostosowany nawet dla osób z zaburzeniami wzroku. Inicjatywa uzyskała wsparcie międzynarodowych partnerów: jak zaznaczył Markus Kohl, przedstawiciel Ambasady Niemiec, powrót weteranów do pracy poprzez edukację jest niezwykle ważny dla odbudowy kraju. To wyrazisty przykład tego, jak synergia państwa, biznesu i społeczeństwa obywatelskiego tworzy środowisko skoncentrowane na weteranach.

Na zakończenie należy podkreślić: szkolnictwo wyższe to inwestycja w potencjał ludzki zahartowany przez wojnę. Weterani, ich bliscy, osoby z niepełnosprawnościami i przesiedleńcy mają ogromny zasób odporności, motywacji i umiejętności nabytych w nadzwyczajnych okolicznościach. Edukacja pomaga skierować ten potencjał na konstruktywne tory i nadać mu nowy wektor rozwoju. Dla szerokiej opinii publicznej wspieranie takich inicjatyw to nie tylko kwestia sprawiedliwości społecznej, ale także gwarancja silniejszego, bardziej zwartego społeczeństwa. Historyczne doświadczenia USA, Kanady, Wielkiej Brytanii, Niemiec i Japonii oraz współczesne doświadczenia Ukrainy pokazują, że wygrywają wszyscy, gdy uniwersytety otwierają drzwi dla tych, którzy przeszli przez tygiel wojny: weterani otrzymują szansę na godne życie w pokoju, ich rodziny – na dobrobyt i rozwój, a państwo – wykształconych obywateli, zdolnych odbudować i pomnożyć dorobek kraju.

📢 Edukacja dla weteranów, obrońców i ich dzieci — na uniwersytetach Ukrainy!

Instytut Weteranów „Architektura Odporności” KNUBA otwiera wyjątkowe możliwości zdobycia wykształcenia:

✅ Bezpłatna nauka* na ponad 30 specjalnościach
✅ Kursy, drugie studia wyższe, studia magisterskie, studia doktoranckie
✅ Wsparcie psychologiczne i opieka
✅ Rehabilitacja razem z nauką
✅ Udział w projektach odbudowy Ukrainy
✅ Programy partnerskie z pracodawcami (Axor, Barks, Google, Microsoft, Cisco i inni)

🎯 Formy nauki: stacjonarna, zaoczna, online
🎓 Obecność w regionach – poprzez gminy i huby edukacyjne
📍 Wsparcie na każdym etapie: od złożenia wniosku – do znalezienia pracy

💡 Zapraszamy na spotkania online lub stacjonarne z naszym zespołem, podczas których opowiemy:
▪ jak dostać się na studia na preferencyjnych warunkach
▪ jakie programy edukacyjne najlepiej sprawdzają się u weteranów
▪ jak uzyskać rekompensatę za naukę
▪ jak wybrać kierunek związany z odbudową

📍 Szczegóły programów i konsultacje:
👉 www.Veterano.info
📩 center@uvc.in.net | veterano@knuba.edu.ua
📞 +38 073 94 96 179 | +38 050 22 35 182 | +38 067 49 81 098
📞 Kierownik: Artem Honczarenko — +38 073 177 72 73

🎓 Uniwersytety partnerskie, które już otworzyły drzwi dla weteranów:

• Kijowski Narodowy Uniwersytet Budownictwa i Architektury
• Narodowy Uniwersytet Wychowania Fizycznego i Sportu Ukrainy (NUFVSU)
• Zachodnioukraiński Uniwersytet Narodowy
• Uniwersytet Narodowy „Politechnika Połtawska im. Jurija Kondratiuka”
• Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka
• Narodowy Uniwersytet Biozasobów i Zarządzania Środowiskiem Ukrainy
• Drohobycki Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Iwana Franki

* Bezpłatna nauka jest realizowana poprzez państwowe programy rekompensat, granty, stypendia i wsparcie od partnerów.
📌 Ważne: przyjęcie odbywa się w ramach głównej kampanii rekrutacyjnej – z zachowaniem terminów.

Źródła:

• Altschuler G.C., Blumin S. The GI Bill: A New Deal for Veterans. Oxford University Press, 2009. (statystyki dotyczące liczby weteranów, którzy zdobyli wykształcenie dzięki GI Bill).
• Crace J. “Honours, degree”. The Guardian (09.08.2004). – O brytyjskich weteranach na uniwersytetach po II wojnie światowej.
• Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy. Prezentacja platformy „Edukacja dla weteranów” (29.08.2023).
• 1900s.org.uk – “Demobilisation after WW2” – wspomnienia o demobilizacji w Wielkiej Brytanii, opis Scheme FETS.
• Veterans Affairs Canada – Education and Training Benefit (informacje referencyjne o współczesnych kanadyjskich programach edukacyjnych dla weteranów).
• War on the Rocks – Dehn C. “Supporting the Troops in Germany and the United States” (2014) – porównanie podejść USA i Niemiec do wspierania wojskowych.
• VFW Congressional Testimony (K. Keenan, 11.12.2024) – statystyki i analiza skuteczności programu VR&E w USA.
• Office of National Defence and CAF Ombudsman (Canada) – “Post-secondary scholarships for military families” (2025).
• World Education News & Reviews – “The War in Ukraine: International Higher Education’s Duty to Displaced Students” (K. Acheson, 29.04.2022).
• Demina A., Poliukhovych O. “Ukrainian Universities Responding to War: Displacement and Resilience”. GWU REAL Lab Blog (21.01.2025).