Polityka weteranów jako polityka przyszłości: dlaczego Ukraina potrzebuje systemu powrotu do aktywnego życia, a nie zestawu rozproszonych rozwiązań
Notatka analityczna według stanu na 7 października 2026 roku. Około 2 mln Ukraińców ma już status weterana, a razem z rodzinami może to być 5–6 mln osób. Kluczowe pytanie brzmi: czy istniejące programy staną się jednym systemem do czasu masowego powrotu ludzi z wojny.
Największym błędem, jaki Ukraina może popełnić po wojnie, jest dostrzeżenie w weteranach, rannych, osobach z niepełnosprawnością wskutek wojny i ich rodzinach przede wszystkim kategorie odbiorców pomocy, a nie ogromną część kapitału ludzkiego kraju.
Według stanu na 2026 rok twierdzenie, że w Ukrainie w ogóle nie ma rozwiązań systemowych, jest już nieprawdziwe. Istnieje Strategia polityki weteranów do 2030 roku, cyfrowe „jedno okno” Veteran PRO, sieć specjalistów ds. wsparcia, programy adaptacji zawodowej, granty, rekompensaty dla pracodawców, programy rehabilitacji i nowa architektura ochrony socjalnej. W 2026 roku w budżecie państwa na politykę weteranów przewidziano 18,9 mld UAH; w kraju pracuje ponad 2 600 specjalistów ds. wsparcia weteranów.
Prawdziwe niebezpieczeństwo jest inne: czy te elementy staną się jednym systemem o wystarczającej skali do czasu masowego powrotu ludzi z wojny.
Obecnie około 2 mln Ukraińców ma już status weterana wojennego. Rząd szacuje, że po zakończeniu wojny liczba weteranów wraz z członkami ich rodzin może wynieść około 5–6 mln osób. Oznacza to, że polityka weteranów będzie dotyczyć znacznej części ukraińskiego społeczeństwa.
Równolegle Ukraina przeżywa znacznie szerszy kryzys kapitału ludzkiego: miliony ludzi pozostają przesiedlone wewnątrz kraju lub za granicą, wojna rodzi nowe potrzeby w zakresie rehabilitacji fizycznej i psychologicznej, a gospodarka już mierzy się z niedoborem pracowników i niedopasowaniem między umiejętnościami ludzi a popytem pracodawców. Międzynarodowa Organizacja Pracy w programie dla Ukrainy na lata 2026–2029 wprost wymienia wśród kluczowych problemów spadek demograficzny, niedobór siły roboczej, skills mismatch oraz dodatkowe bariery dla weteranów, osób wewnętrznie przesiedlonych i osób z niepełnosprawnościami. [3]
Właśnie tu pojawia się paradoks przyszłej odbudowy: Ukrainie może jednocześnie brakować setek tysięcy pracowników, a zarazem część weteranów i osób z niepełnosprawnościami może pozostawać bez pracy. To nie jest sprzeczność. To oznaka źle działającego systemu, w którym wolne miejsce pracy, kompetencje człowieka, jego stan zdrowia, dostępność transportu, wykształcenie i potrzeby pracodawcy istnieją osobno. Bieżące dane Państwowej Służby Zatrudnienia już pokazują dużą strukturalną niejednorodność rynku pracy według zawodów i regionów. [4]
Dlatego główna jednostka pomiaru polityki weteranów — to nie wypłata, legitymacja, kurs ani konsultacja. To wynik po 6, 12 i 24 miesiącach.
Czy człowiek wraca do zdrowia? Czy otrzymał dostępne otoczenie? Czy jego umiejętności wojskowe zostały uznane? Czy zdobył niezbędne nowe kwalifikacje? Czy ma pracę lub firmę? Czy utrzymał się w pracy? Czy rodzina ma stabilny dochód? A jeśli człowiek nie może lub nie powinien pracować — czy zapewniono mu niezależne i godne życie?
Zbiorcza formuła rozwiązania systemowego powinna wyglądać tak:
powrót z wojny / skutki wojny → zdrowie i rehabilitacja → ocena funkcjonalna → uznanie dotychczasowego doświadczenia → ścieżka zawodowa → nauka → praktyka → dostępne miejsce pracy lub firma → dochód → wsparcie człowieka i rodziny.
I to już nie jest wąska „socjalna polityka weteranów”. To jednocześnie polityka kapitału ludzkiego, zatrudnienia, dostępności, edukacji, transformacji cyfrowej, rozwoju regionalnego i odbudowy Ukrainy. Takie podejście jest spójne zarówno z ukraińską Strategią do 2030 roku, jak i z nowymi programami Banku Światowego, które przesuwają ukraińską ochronę socjalną od rozproszonych wypłat ku zintegrowanemu case management oraz powiązaniu pomocy z zatrudnieniem i usługami społecznymi. [5]
Ocena problemu i zagrożeń
Po wielkich wojnach państwa stają przed pytaniem, co stanie się z całym pokoleniem po wojnie.
Nie chodzi tu tylko o weterana jako odrębną osobę. Obok niego lub niej istnieje rodzina. Ranienie jednego członka rodziny może jednocześnie zmienić dochód gospodarstwa domowego, potrzebę opieki, możliwość podjęcia pracy przez innego członka rodziny, miejsce zamieszkania, potrzebę rehabilitacji, edukację dzieci i mieszkanie. Właśnie dlatego rządowa strategia już traktuje rodzinę jako część polityki weteranów, a nie jako kategorię drugorzędną. [6]
Do tego dochodzi szersze grono osób poszkodowanych przez wojnę: cywile z ranami i niepełnosprawnością, osoby wewnętrznie przesiedlone, osoby wracające z zagranicy, członkowie rodzin poległych i zaginionych, osoby uwolnione z niewoli, opiekunowie. Te kategorie częściowo się pokrywają, dlatego nie można ich mechanicznie sumować w jedną liczbę. To ważne ograniczenie statystyczne każdej prognozy.
Skala to nie tylko kwestia liczby
Według stanu na 2025 rok ponad 1,3 mln osób miało już status weterana, a przyszła rządowa ocena na 5–6 mln dotyczy weteranów wraz z członkami rodzin. [2]
Ale jeszcze ważniejszy jest charakter potrzeb.
WHO w lutym 2026 roku zwracała uwagę, że wzrost liczby urazów związanych z wojną zwiększa zapotrzebowanie na rehabilitację; tymczasem rehabilitację stacjonarną oferowało tylko około 4% szpitali, a technologie wspomagające, takie jak protezy i urządzenia korekcyjne — około 3% placówek. Te wskaźniki nie są liczbą weteranów z niepełnosprawnościami, ale pokazują ograniczoną infrastrukturę, przez którą muszą przejść ludzie po ciężkich ranach. [7]
Osobnym problemem jest reintegracja administracyjna. Badanie UNDP z 2024 roku wśród weteranów i ich rodzin wykazało problemy przy zwolnieniu ze służby oraz z wypłatami, uzyskaniem statusu, zabezpieczeniem społecznym i dostępem do informacji prawnej. Wśród ankietowanych weteranów 56% zgłaszało problemy związane ze zwolnieniem lub niewypłaceniem wynagrodzenia, 49% — z uzyskaniem oficjalnego statusu, 39% — z zabezpieczeniem społecznym. To nie ogólnokrajowa „powszechność” każdego problemu, lecz wyniki konkretnego badania; mimo to dobrze pokazują wielowarstwowość przejścia do życia cywilnego. [8]
I wreszcie — praca.
W ankiecie Ukraińskiego Funduszu Weteranów ze stycznia 2024 roku 30,95% ankietowanych weteranów zaznaczyło, że jest bezrobotnych. Tej liczby nie można przenosić na wszystkich weteranów Ukrainy ani tym bardziej mnożyć przez przyszłe 5–6 mln weteranów i członków rodzin. Jest ona wskaźnikiem ryzyka, a nie prognozą krajową. [9]
Jednocześnie ukraińska gospodarka potrzebuje ludzi. MOP odnotowuje niedobór siły roboczej i skills mismatch, a Państwowa Służba Zatrudnienia w 2026 roku miała jednocześnie dziesiątki tysięcy zarejestrowanych bezrobotnych i znaczny popyt pracodawców — z bardzo nierównym stosunkiem ofert pracy do kandydatów w zależności od regionu i zawodu. W okresie styczeń–sierpień 2026 roku z usług służby korzystało m.in. około 13 tys. uczestników działań bojowych (UBD) i 29 tys. osób z niepełnosprawnościami. [4]
Zatem kluczowym problemem niekoniecznie jest brak ofert pracy. Często jest to dystans między konkretnym człowiekiem a konkretną ofertą pracy.
| Ryzyko systemowe | Jak powstaje | Czym to grozi Ukrainie |
|---|---|---|
| Długotrwałe bezrobocie | Doświadczenie wojskowe nie zostało przełożone na język zawodów cywilnych; kwalifikacje są przestarzałe lub praca jest fizycznie niedostępna | Utrata dochodu, degradacja umiejętności, spadek aktywności ekonomicznej. |
| Bierność zawodowa po ranie | Człowieka ocenia się według diagnozy, a nie możliwości funkcjonalnych; brakuje adaptacji miejsca pracy | Ukraina traci pracowników właśnie wtedy, gdy MOP odnotowuje niedobór siły roboczej. [10] |
| „Chodzenie między systemami” | Medycyna, ochrona socjalna, edukacja, zatrudnienie, gmina i pracodawca działają równolegle | Człowiek staje się menedżerem własnej reintegracji. Właśnie problem rozdrobnienia nowe programy Banku Światowego próbują rozwiązać poprzez integrated case management. [11] |
| Presja na rodzinę | Utrata dochodu, opieka, przeprowadzka, potrzeba leczenia lub rehabilitacji zmieniają życie całego gospodarstwa domowego | Jedna nieudana zmiana zawodowa może obniżyć aktywność ekonomiczną kilku członków rodziny. Ukraińska polityka oficjalnie rozszerza już to podejście na rodziny weteranów. [12] |
| Deficyt zdolności rehabilitacyjnych | Duże zapotrzebowanie po urazach bojowych wobec ograniczonej sieci usług | Reintegracja zawodowa jest odkładana lub następuje bez wystarczającego powrotu do zdrowia. [7] |
| Certyfikaty bez pracy | Edukacja jest finansowana jako produkt końcowy, a nie jako etap na drodze do zatrudnienia | Liczba „przeszkolonych” rośnie, ale poziom trwałego zatrudnienia może się nie zmieniać. Międzynarodowe audyty pokazują, dlaczego employment outcomes trzeba mierzyć osobno. [13] |
| Pułapka fiskalna | System lepiej radzi sobie z przyznaniem statusu i transferu niż z przywróceniem do aktywności ekonomicznej tych, którzy mogą i chcą pracować | Rosną długoterminowe zobowiązania państwa, podczas gdy baza podatkowa i podaż pracy pozostają mniejsze. |
Jednocześnie należy wyraźnie wytyczyć granicę etyczną: zatrudnienie nie może być warunkiem godności ani zamiennikiem ochrony socjalnej.
Osoba z ciężkim urazem nie powinna udowadniać swojej „użyteczności” pracą. Dla jednych wynikiem będzie pełny etat, dla innych — praca zdalna lub w niepełnym wymiarze, dla jeszcze innych — przedsiębiorczość lub nauka, a dla kolejnych — długotrwała rehabilitacja i możliwie niezależne życie bez wymogu zatrudnienia. Amerykański VR&E ma na przykład obok ścieżek zatrudnienia osobny Independent Living track dla weteranów, którzy nie mogą od razu wrócić do pracy. [15]
Zatem celem systemu jest nie przymusić wszystkich do pracy, lecz nie utracić tych, którzy mogą i chcą wrócić do życia gospodarczego.
I jest jeszcze jeden fundamentalny powód, by się spieszyć. Szybka ocena szkód i potrzeb (RDNA5) szacuje potrzeby odbudowy i rekonstrukcji Ukrainy na prawie 588 mld dolarów w ciągu następnej dekady. Infrastrukturę można sfinansować. Sprzęt można kupić. Ale kapitału ludzkiego nie da się zaimportować równie szybko. [16]
Doświadczenia międzynarodowe
Żadnego zagranicznego modelu nie można po prostu skopiować na Ukrainę. Amerykański rynek pracy, brytyjska armia zawodowa, izraelski system rezerwy i chorwackie doświadczenia powojenne są zbyt różne.
Ale prawie wszędzie tam, gdzie reintegracja weteranów działa lepiej, powtarzają się te same elementy konstrukcyjne:
przejście zaczyna się przed zwolnieniem ze służby; człowiek ma case managera lub spersonalizowaną ścieżkę; kompetencje wojskowe są tłumaczone na język cywilny; pracodawca jest częścią programu; po zatrudnieniu człowieka nie zostawia się samego; wynik mierzy się nie kursem, lecz życiem po kursie.
| Kraj | Co działa | Co ujawniło słabość | Lekcja dla Ukrainy |
|---|---|---|---|
| Wielka Brytania | Career Transition Partnership rozpoczyna wsparcie dla wielu żołnierzy już na dwa lata przed zwolnieniem ze służby i kontynuuje je po jej zakończeniu; dla osób z poważnymi barierami zdrowotnymi istnieje CTP Assist. [17] | W latach 2024/25 spośród użytkowników CTP, którzy podali swój status po 6 miesiącach, 86% było zatrudnionych, ale wśród zwolnionych ze względów medycznych tylko 73%; 13% z nich było bezrobotnych, a 16% — biernych zawodowo. To nie dowodzi przyczynowego wpływu CTP, ale pokazuje znacznie trudniejsze przejście po urazie. [18] | Rozpoczynać cywilną ścieżkę wcześniej, a nie rok po demobilizacji; zwolnienie ze względów medycznych wymaga intensywniejszej, odrębnej ścieżki. |
| USA | VR&E oferuje różne ścieżki: powrót do poprzedniego pracodawcy, szybkie podjęcie pracy, przekwalifikowanie, przedsiębiorczość i niezależne życie; pracodawcy można zrekompensować adaptację, wyposażenie i część kosztów szkolenia lub wynagrodzenia. [19] | GAO ustaliło, że prawie jedna czwarta żołnierzy, którzy potrzebowali maksymalnego wsparcia podczas przejścia, nie ukończyła obowiązkowego dwudniowego modułu, a około 70% nie rozpoczęło TAP na rok przed zwolnieniem. W niektórych programach technologicznych i SkillBridge występowały luki w zbieraniu danych o outcome. [20] | Nawet duży system nie działa automatycznie. Potrzebne są zasięg, wczesny start i kontrola wyników, a nie tylko istnienie programów. |
| Kanada | National Veterans Employment Strategy systemowo pracuje nad „tłumaczeniem” wojskowych skills, cywilną akredytacją, Veteran Ready employers i mentoringiem. W latach 2024/25 z Career Transition Services skorzystało ponad 2 100 weteranów; prawie 78% znalazło pracę, około 18% wróciło do nauki, a 88% osiągnęło co najmniej jeden określony pozytywny wynik. [21] | Sama kanadyjska strategia przyznaje, że problem istnieje: pracodawcy często nie rozumieją zawodów wojskowych, a weterani nie wiedzą, jak opisać swoje doświadczenie językiem rynku cywilnego. [22] | Ukraina potrzebuje krajowego translatora kompetencji z wojskowych na cywilne (military-to-civilian skills translator) i mechanizmu oficjalnego uznawania kompetencji. |
| Izrael | Rehabilitation Department działa multidyscyplinarnie: usługi medyczne, społeczne, employment i welfare skupiają się wokół człowieka, a za konkretnym weteranem przypisany jest portfolio manager. [23] | Gwałtowny wzrost liczby rannych po 2023 roku zmusił rząd do powołania w 2025 roku odrębnej komisji krajowej, której zadaniem jest ograniczenie biurokracji, wzmocnienie rehabilitacji fizycznej i psychologicznej, wsparcie rodzin i poprawa service delivery. [24] | Nawet dojrzały system może zostać przeciążony masowym napływem. Zdolności trzeba budować przed szczytem popytu. |
| Chorwacja | Po wojnie państwo stworzyło prawa do rehabilitacji zawodowej, zachęty do zatrudniania, samozatrudnienie, przedsiębiorczość i spółdzielnie weteranów. [25] | OECD w 2025 roku odnotowała jedną z największych disability employment gaps w Europie. Wydatki na disability pensions wynosiły około 1,4% PKB; istotną rolę w systemie odgrywają specjalne warunki dla weteranów wojny z lat 1991–1995. To nie dowodzi, że świadczenia dla weteranów „spowodowały” niskie zatrudnienie, ale jest poważnym ostrzeżeniem dotyczącym systemu, w którym komponent kompensacyjny długo przeważa nad activation i occupational rehabilitation. [26] | Wsparcie dochodu jest konieczne, ale nie można czynić z niego jedyną odpowiedzią państwa dla osób, które są w stanie i chcą pracować. |
Szczególnie użyteczne dla Ukrainy jest jeszcze jedno międzynarodowe narzędzie — australijskie Recognition of Prior Learning. Australia finansuje uniwersytety, aby przekładały doświadczenie wojskowe na punkty akademickie, direct-entry pathways i cywilne kwalifikacje. Na ten program na trzy lata przewidziano 1,65 mln dolarów. Idea jest prosta: wojskowy logistyk nie powinien po demobilizacji znów udowadniać, że zna się na logistyce; dowódca — że potrafi kierować ludźmi; specjalista techniczny — że rozumie systemy i sprzęt. [27]
Jest to szczególnie ważne dla Ukrainy, ponieważ przekwalifikowanie nie powinno oznaczać wyzerowania biografii.
Weteran ma nie „zaczynać życia od zera”, lecz otrzymać pomoc w przełożeniu zgromadzonego doświadczenia na nowy język gospodarki.
Inna międzynarodowa lekcja jest jeszcze ważniejsza: nie można pracować tylko z weteranem i nie pracować z pracodawcą.
Amerykański VR&E finansuje assistive technology i workplace modification, może dofinansowywać szkolenie na stanowisku pracy i część wynagrodzenia dla wybranych kategorii. Kanada uczy rynek bycia Veteran Ready. Brytyjski model bezpośrednio łączy transition service z ofertami pracy. [28]
Dlatego formuła „daliśmy człowiekowi kurs — niech teraz sam szuka pracy” jest zasadniczo niepełna.
Scenariusze dla Ukrainy
Każda dokładna prognoza bezrobocia wśród weteranów po zakończeniu wojny byłaby dziś pozorną precyzją.
Nie znamy ostatecznej liczby zdemobilizowanych, ich struktury wiekowej i wykształcenia, stanu zdrowia, tempa demobilizacji, geografii powrotów, stanu gospodarki ani liczby miejsc pracy w tamtym czasie.
Szczególnie niebezpieczne jest popełnienie błędu arytmetycznego: wzięcie 30,95% bezrobocia z badania Ukrainian Veterans Fund (UVF) i pomnożenie przez rządowe 5–6 mln. Jest to statystycznie niepoprawne, ponieważ 5–6 mln obejmuje członków rodzin, a 30,95% to wynik konkretnego badania weteranów, którzy już nie służyli. [29]
Można jednak zbudować model scenariuszowy, który pokazuje rzędy wielkości.
Weźmy umowną kohortę 100 000 zdemobilizowanych weteranów.
Jako punkt wyjścia do modelowania — nie prognozę — wykorzystamy 30,95% odnotowane w badaniu Ukrainian Veterans Fund (UVF) w 2024 roku. [9]
| Scenariusz | Umowna stopa bezrobocia | Bezrobotnych na 100 tys. | Dodatkowo zatrudnieni względem scenariusza inercyjnego | Dodatkowy roczny fundusz wynagrodzeń brutto* | Orientacyjny przepływ podatków i składek** |
|---|---|---|---|---|---|
| Inercyjny | 30,95% | 30 950 | — | — | — |
| Rozwiązania częściowe | 25,95% | 25 950 | +5 000 | ≈ 1,2 mld UAH | ≈ 0,38–0,54 mld UAH |
| Systemowy | 15,95% | 15 950 | +15 000 | ≈ 3,6 mld UAH | ≈ 1,13–1,62 mld UAH |
* Dla ilustracji założono wynagrodzenie brutto w wysokości 20 000 UAH miesięcznie. To założenie modelowe, a nie prognoza średniego wynagrodzenia weteranów.
** Uproszczone obliczenie wykorzystuje obowiązujące w 2026 roku PIT 18%, opłatę wojskową 5% i jednolitą składkę społeczną (ESV): stawkę ogólną 22% lub preferencyjną 8,41% dla pracowników z niepełnosprawnością przy spełnieniu odpowiednich warunków. To nie jest „czysty efekt budżetowy”: ESV jest składką pracodawcy, część świadczeń socjalnych może być zachowana niezależnie od zatrudnienia, a koszty samego programu nie zostały tu uwzględnione. [30]
Tabela nie przepowiada przyszłości. Pokazuje cenę różnicy między scenariuszami.
Piętnaście punktów procentowych różnicy w zatrudnieniu to 15 000 osób na każde 100 000 odpowiedniej kohorty.
To 15 000 dochodów.
15 000 ról zawodowych.
15 000 osób, których kompetencje pracują na rzecz gospodarki.
I — potencjalnie — dziesiątki tysięcy członków rodzin, dla których rośnie stabilność ekonomiczna gospodarstwa domowego.
Dla kohorty miliona osób arytmetyczna skala różnicy wynosiłaby już 150 tys. dodatkowo zatrudnionych, ale jest to jedynie mechaniczne skalowanie modelu, a nie prognoza liczby przyszłych bezrobotnych weteranów.
Scenariusz inercyjny
Państwo dysponuje dziesiątkami odrębnych instrumentów, ale powiązanie między nimi jest niewystarczające. Weteran otrzymuje rehabilitację w jednym miejscu, informacje o edukacji w drugim, voucher w trzecim, oferty pracy w czwartym, a kwestię dostosowania stanowiska pracy musi już rozstrzygać z pracodawcą.
W takim modelu najbardziej ranny lub najbardziej wyczerpany człowiek musi mieć największe kompetencje zarządcze, aby samodzielnie zbudować własną reintegrację.
Właśnie od takiej logiki Ukraina obecnie próbuje odejść poprzez Veteran PRO, specjalistów od wsparcia i nowy integrated case-management w polityce społecznej. Ale sukces będzie zależał od tego, czy te elementy staną się jednym procesem, a nie tylko zestawem punktów wejścia. [31]
Scenariusz rozwiązań częściowych
Liczba kursów, grantów, voucherów i programów rośnie, ale KPI pozostają procesowe:
„ilu ludzi zarejestrowano”;
„ilu ukończyło szkolenie”;
„ilu otrzymało certyfikat”.
To lepsze niż bezczynność, ale nie gwarantuje zmiany trajektorii ekonomicznej.
Amerykańskie doświadczenia z programami technologicznymi są tu użytecznym ostrzeżeniem: GAO wielokrotnie krytykowało programy przejścia właśnie za to, że dane o uczestnictwie zbierano lepiej niż dane o rzeczywistym zatrudnieniu i utrzymaniu pracy. [32]
Scenariusz systemowy
Państwo mierzy nie liczbę usług, lecz przejście człowieka.
Weteran lub osoba poszkodowana w wyniku wojny otrzymuje osobistego koordynatora, ocenę funkcjonalną i zawodową, uznanie wcześniejszego doświadczenia, konkretną ścieżkę, krótkie szkolenie dopasowane do realnego popytu, praktykę u pracodawcy, dostosowanie stanowiska pracy i wsparcie po zatrudnieniu.
Właśnie ten kierunek już się rysuje w SPIRIT Banku Światowego: nowy system ma łączyć pomoc społeczną, employment support, disability services i case management zamiast istnienia odrębnych instytucjonalnych „korytarzy”. W maju 2026 roku Bank Światowy zatwierdził dla SPIRIT projekt o wartości 880 mln dolarów, który ma objąć ponad milion osób; jest to szeroka reforma społeczna, a nie program stricte weteranów. [33]
Wpływ na PKB nie został w tym badaniu celowo przeliczony na pieniądze. Aby uzyskać poprawną liczbę, potrzebne są dane o sektorze zatrudnienia, produktywności, godzinach pracy, wyposażeniu w kapitał, wynagrodzeniach i wartości dodanej każdej grupy. Podanie jednego procentu PKB bez takich danych oznaczałoby stworzenie ładnej, ale niewiarygodnej liczby.
Natomiast kierunek strategiczny jest zrozumiały: gdy potrzeby odbudowy szacuje się na prawie 588 mld dolarów, a MOP jednocześnie mówi o niedoborze pracowników, powrót ludzi do produktywnego życia ma efekt ekonomiczny daleko wykraczający poza system ochrony socjalnej. [34]
Rozwiązanie: przekwalifikowanie, nowe zawody i SI
Najważniejszą zasadę przyszłego systemu można sformułować jednym zdaniem:
to nie człowieka trzeba «dopasowywać» do zawodu — trasa zawodowa i środowisko pracy muszą być dostosowane do realnych możliwości człowieka.
Oznacza to odejście od logiki „jakie zawody są dozwolone dla osoby z taką niepełnosprawnością?”.
Dwie osoby o takim samym formalnym statusie niepełnosprawności mogą mieć zupełnie różny stan funkcjonalny, wykształcenie, doświadczenie wojskowe, obciążenie poznawcze, mobilność, zainteresowania i potrzebne dostosowania.
Właściwe pytanie jest inne:
co człowiek może i chce robić, w jakich warunkach, z jakimi technologiami i jakim wsparciem?
Ukraina ma już mechanizm rekompensowania pracodawcom kosztów wyposażenia stanowisk pracy dla osób z niepełnosprawnościami; w latach 2025–2026 jego wykorzystanie rosło. Oznacza to, że przyszły system nie zaczyna się od czystej kartki — trzeba powiązać istniejący mechanizm z zawodową ścieżką człowieka. [35]
Jednolita indywidualna ścieżka
Ta architektura łączy logikę brytyjskiego wczesnego przejścia, amerykańskiej indywidualnej vocational rehabilitation, kanadyjskiego skills translation i australijskiego recognition of prior learning. [36]
| Komponent ukraińskiego programu | Co powinno się dziać | Jaki wynik trzeba mierzyć |
|---|---|---|
| Jednolity punkt wejścia | Veteran PRO / gmina / placówka medyczna / jednostka wojskowa przekazują osobę osobistemu koordynatorowi | Czas od zgłoszenia do przypisania case managera |
| Kompleksowa ocena | Zdrowie, możliwości funkcjonalne, dotychczasowe wykształcenie, wojskowe skills, umiejętności cyfrowe, zainteresowania, sytuacja rodzinna | Odsetek osób z indywidualnym planem |
| Recognition of Prior Learning | Kompetencje wojskowe są przekształcane w zrozumiałe cywilne skills, punkty lub kwalifikacje | Odsetek kompetencji uznanych bez ponownego szkolenia |
| Ścieżka kariery | Powrót do dawnej pracy, nowy zawód, biznes, zatrudnienie częściowe/wspierane lub independent-living path | Odsetek osób, które mają uzgodniony realistyczny cel |
| Nauka | Microcredentials i krótkie programy tworzone wspólnie z pracodawcą | Nie liczba certyfikatów, lecz employment conversion |
| Praktyka | Płatny staż lub rzeczywiste project-based assignment | Odsetek uczestników, którzy zdobyli potwierdzone doświadczenie praktyczne |
| Dostępność | Assistive technologies, oprogramowanie, transport, bezbarierowość, elastyczny/zdalny tryb pracy | Odsetek niezbędnych dostosowań faktycznie wprowadzonych |
| Praca lub biznes | Job matching, partnerstwo z pracodawcami, grant, możliwości zamówień publicznych | Dochód i zatrudnienie |
| Wsparcie po zatrudnieniu | Kontakt z weteranem i pracodawcą po rozpoczęciu pracy | Retention po 6 i 12 miesiącach |
| Praca z rodziną | W razie potrzeby — wsparcie zawodowe, psychologiczne i społeczne dla członków rodziny i opiekunów | Stabilność gospodarstwa domowego, a nie tylko wskaźnik jednego weterana |
«Edukacja i sam proces nauki — to nie tylko kwestia dyplomu. To ważny element adaptacji społecznej i rehabilitacji mentalnej weteranów».
Artem Honczarenko, kierownik Veterans Institute „Architecture of Resilience” przy KNUBA.
Czyli edukacja w polityce wobec weteranów to nie tylko przekazywanie wiedzy. Może stać się przestrzenią przejścia między dwiema tożsamościami: od żołnierza do nowego statusu zawodowego i obywatelskiego.
Ale właśnie dlatego kurs, który kończy się certyfikatem i nie ma po drugiej stronie pracodawcy, jest tylko połową mostu.
Zawody muszą się dostosowywać do możliwości funkcjonalnych
Dla osoby z ograniczoną mobilnością dostępne mogą być zdalne lub hybrydowe role w project management, data operations, GIS/BIM, digital administration, zamówieniach, customer operations, analityce, cyberbezpieczeństwie czy AI operations — jeśli jej wykształcenie, zdolności i stan odpowiadają zadaniom.
Dla osoby, która potrzebuje elastycznego tempa z powodu bólu, zmęczenia lub długotrwałej rehabilitacji, decydujące może być nie „inny zawód”, lecz inny projekt czasu pracy.
Dla osób z zaburzeniami sensorycznymi decydujące mogą być screen readers, captions, voice interfaces, dostosowane oprogramowanie i dostępność informacji.
Takie rozwiązania powinny być określane indywidualnie wspólnie z samym człowiekiem, specjalistami od rehabilitacji i pracodawcą. Niepełnosprawność nie jest zawodem i nie powinna zamieniać się w listę z góry dozwolonych prac.
SI tworzy nową klasę możliwości
W temacie weteranów sztuczna inteligencja jest interesująca nie dlatego, że „AI jest modne”.
Jest interesująca dlatego, że gospodarka cyfrowa tworzy coraz więcej pracy, w której główną siłą produkcyjną człowieka nie jest wysiłek fizyczny, lecz:
rozumienie procesu + praca z informacją + dyscyplina + odpowiedzialność + kontrola jakości + podejmowanie decyzji.
We wrześniu 2026 roku Krajowa Agencja Ukrainy ds. Służby Cywilnej (NAUCS) przeprowadziła dla urzędników służby cywilnej kategorii „A” program „Wykorzystanie technologii sztucznej inteligencji w działalności zarządczej”. Szkolenie prowadził Mychajło Wasjanowycz, CEO SmartGT, koordynator Szkoły Rozwoju Zawodowego KNUBA oraz Inkubatora AI Ukraińskiego Klastra Weteranów. Program obejmował integrację SI z procesami pracy, budowanie promptów i kwestie bezpieczeństwa. [38]
To ważny praktyczny sygnał: część pracy wokół AI — to już nie programowanie modeli, lecz zarządzanie procesami cyfrowymi.
W tym celu mogą powstawać następujące profile zawodowe:
| Profil zawodowy | Funkcja |
|---|---|
| AI workflow operator | Uruchamia ustandaryzowane procesy AI, kontroluje dane wejściowe i wynik, przekazuje trudne przypadki ekspertowi-człowiekowi |
| AI systems administrator / coordinator | Zarządza dostępami, instrukcjami, workflows, zasadami użytkowania, dokumentacją i podstawowym monitoringiem systemu |
| AI quality controller / reviewer | Sprawdza dokładność, zgodność z wymaganiami, źródła, strukturę i ryzyka odpowiedzi AI |
| Knowledge-base curator | Dba o aktualność dokumentów i wiedzy korporacyjnej, z których korzystają systemy AI |
| AI-assisted analyst | Wykorzystuje AI do wstępnej analizy informacji, dokumentów i scenariuszy oraz do przygotowania materiałów na potrzeby decyzji człowieka |
| AI project / service coordinator | Organizuje wdrażanie procesów AI w firmie, społeczności lokalnej, uczelni lub instytucji państwowej |
Ich zaletą z punktu widzenia przekwalifikowania weteranów jest to, że w przypadku części takich ról nie trzeba zostawać machine-learning engineer. Potrzebne są umiejętności cyfrowe, wiedza przedmiotowa, umiejętność pracy według procedur, kontrolowania wyniku, pracy z danymi i przestrzegania zasad bezpieczeństwa.
Jednocześnie nie może to przerodzić się w obietnicę „wszystkich weteranów nauczymy AI”. AI to tylko jedna ze ścieżek. Wybór zawodowy powinien wynikać z realnego popytu gospodarki i zdolności człowieka, a obok powinny istnieć ścieżki w budownictwie i BIM, energetyce, GIS, logistyce, cyber, zarządzaniu projektami, wsparciu technicznym, przedsiębiorczości, administracji państwowej i samorządowej, edukacji oraz innych sektorach odbudowy. Właśnie dlatego Międzynarodowa Organizacja Pracy kładzie nacisk na prognozowanie potrzeb w zakresie skills i powiązanie kształcenia zawodowego z popytem na rynku pracy. [39]
«AI już dziś może przynosić praktyczne rezultaty — w pracy z dokumentami, analityką, planowaniem i komunikacją. Weterani mogą być nie tylko użytkownikami, lecz także menedżerami i administratorami systemów AI: konfigurować procesy, kontrolować jakość, dane i bezpieczeństwo».
Mychajło Wasianowycz, koordynator inkubatora AI Ukraińskiego Klastra Weteranów.
Mapa drogowa wdrożenia
Ukraina nie musi tworzyć kolejnej równoległej biurokracji dla weteranów. Większość potrzebnych instytucji już istnieje.
Ministerstwo ds. Weteranów dysponuje Veteran PRO i siecią wsparcia. Państwowa Służba Zatrudnienia ma oferty pracy, vouchery i programy dla pracodawców. Ministerstwo Polityki Społecznej i Bank Światowy budują integrated case-management. System ochrony zdrowia ma obszar rehabilitacji. Uczelnie i placówki zawodowe mają infrastrukturę edukacyjną. Społeczności lokalne znają lokalną gospodarkę. Biznes ma miejsca pracy.
Trzeba nie budować nowych pionów, lecz połączyć istniejące poziomo — wokół konkretnego człowieka. [31]
Najlepsza architektura mogłaby mieć trzy poziomy.
Poziom uniwersalny — dostępny rynek pracy, rehabilitacja, edukacja zawodowa, disability inclusion i usługi społeczne dla wszystkich poszkodowanych przez wojnę.
Poziom transition dla weteranów — wczesny start jeszcze przed demobilizacją, military skills mapping, wyspecjalizowany case manager, wsparcie rodziny, kwestie prawne i przedsiębiorczość weteranów.
Poziom intensywny — dla osób z ciężkimi ranami, złożonymi potrzebami psychologicznymi lub społecznymi: mniejsze obciążenie na jednego case managera, dłuższe wsparcie, supported employment lub independent-living trajectory.
Kto za co ma odpowiadać
| Interesariusz | Kluczowa rola | Co ma być wspólnym KPI |
|---|---|---|
| Gabinet Ministrów / Ministerstwo ds. Weteranów | Właściciel ścieżki end-to-end; standardy case management; Veteran PRO; coordination | Odsetek osób, które otrzymały nie zestaw usług, lecz ukończony transition pathway |
| Ministerstwo Gospodarki / Państwowa Służba Zatrudnienia | Dane o popycie, wakatach, employer matching, vouchery, workplace adaptation | Zatrudnienie i retention po 6/12 miesiącach |
| Ministerstwo Polityki Społecznej | Usługi społeczne, wsparcie rodziny, disability support, caregivers | Skrócenie czasu między potrzebą a otrzymaniem kompleksowego wsparcia |
| Ministerstwo Zdrowia / Narodowa Służba Zdrowia Ukrainy / placówki rehabilitacyjne | Ocena medyczna i funkcjonalna, rehabilitacja, assistive technology | Wynik funkcjonalny i continuity of care |
| Ministerstwo Edukacji i Nauki, uczelnie, edukacja zawodowa | RPL, microcredentials, przekwalifikowanie, career centers | Odsetek absolwentów pracujących w nowej ścieżce |
| Społeczności lokalne | Lokalny case management, transport, dostępność, usługi społeczne, lokalni pracodawcy | Wyniki na poziomie społeczności lokalnej, a nie liczba przeprowadzonych wydarzeń |
| Pracodawcy | Kształtowanie popytu, staże, mentoring, adaptacja miejsc pracy | Retention, wynagrodzenie, career progression |
| Organizacje weteranów | Co-design, peer support, kontrola jakości i informacja zwrotna | Zaufanie, satisfaction, grievance resolution |
| Instytuty i uniwersyteckie centra weteranów | Przejście „edukacja → zawód → pracodawca”, pilotowanie nowych kierunków | Employment conversion po szkoleniu |
| Partnerzy międzynarodowi | Pomoc techniczna, data systems, piloty, ocena wpływu | Skalowalność i udokumentowana skuteczność rozwiązań |
Takiego modelu również nie trzeba finansować z jednego źródła.
W 2026 roku państwo przewidziało już 18,9 mld hrywien na politykę weteranów, choć środki te obejmują wiele obszarów i nie są budżetem wyłącznie na zatrudnienie. [43]
SPIRIT Banku Światowego ma wartość 880 mln dolarów i wspiera szeroką reformę ochrony socjalnej, disability support, employment links oraz case management; nie można go także przedstawiać jako „880 mln dolarów dla weteranów”, ale tworzy infrastrukturę, na której może opierać się reintegracja weteranów. [33]
UE i MOP uruchomiły oddzielnie trzyletni program o wartości 3,8 mln euro na rzecz modernizacji zarządzania w obszarze pracy oraz włączenia weteranów, osób wewnętrznie przesiedlonych, kobiet, młodzieży i osób z niepełnosprawnościami. [44]
Dlatego architektura finansowa może łączyć programy państwowe, budżety społeczności lokalnych, rekompensaty dla pracodawców, środki na edukację zawodową, międzynarodową pomoc techniczną i współfinansowanie prywatne — ale dopiero po jasnym rozgraniczeniu, kto płaci za jaki rezultat.
KPI mają zmienić zachowanie systemu
Jeśli uczelnia dostaje pieniądze za liczbę przeszkolonych, optymalizuje liczbę przeszkolonych.
Jeśli dla służby zatrudnienia ważna jest liczba zarejestrowanych, optymalizuje ona rejestrację.
Jeśli grantodawca liczy przyznane granty, system optymalizuje granty.
Dlatego główny KPI powinien przesunąć się z output na outcome.
Do krajowego dashboardu warto włączyć:
| Poziom | KPI |
|---|---|
| Wejście do systemu | Średni czas od zgłoszenia/demobilizacji do kompleksowej oceny |
| Kompetencje | Odsetek osób, którym uznano prior learning zamiast pełnego ponownego kształcenia |
| Edukacja | Odsetek uczestników, którzy ukończyli szkolenie i przeszli do praktyki |
| Praktyka | Odsetek uczestników z płatnym internship / real project |
| Zatrudnienie | Employment rate 3/6 miesięcy po programie |
| Jakość zatrudnienia | Retention po 6 i 12 miesiącach |
| Wynik ekonomiczny | Mediana zmiany dochodu z pracy w stosunku do poziomu bazowego |
| Niepełnosprawność i dostępność | Odsetek niezbędnych adaptacji, które rzeczywiście wdrożono i które są wykorzystywane |
| Przedsiębiorczość | Przetrwanie firmy po 12/24 miesiącach, a nie tylko liczba grantów |
| Rodzina | Zmiana ekonomicznej i społecznej stabilności gospodarstwa domowego |
| Osoby, dla których praca nie jest celem | Niezależność funkcjonalna, dostęp do rehabilitacji i jakość życia |
| Sprawiedliwość | Wyniki osobno według płci, regionu, rodzaju bariery i niepełnosprawności |
Oznacza to fundamentalną zmianę logiki państwa:
nie «udzieliliśmy człowiekowi 11 usług», lecz «po 12 miesiącach wiemy, co się z nim stało».
Właśnie tego często brakuje nawet bogatym i od dawna ukształtowanym systemom weteranów. Amerykański urząd GAO wielokrotnie znajdował programy, w których było więcej danych o przejściu procedury niż o długoterminowym wyniku. [45]
I właśnie tutaj Ukraina ma szansę nie powtarzać cudzych błędów, lecz od razu budować system następnej generacji.
Nie system dożywotniego „statusu objętego wsparciem”.
Lecz system przejścia.
Nie system, w którym weteran udowadnia, czego już nie może.
Lecz system, który ustala co może robić dalej.
Nie system, który widzi w człowieku niepełnosprawność.
Lecz system, który widzi możliwości funkcjonalne, kompetencje, doświadczenie i niezbędne adaptacje.
Nie system, który liczy wydane certyfikaty.
Lecz system, który liczy trwałe ścieżki zawodowe.
I nie system, który umieszcza weterana w odrębnej gospodarce „zawodów weteranów”.
Lecz system, który czyni zwykły ukraiński rynek pracy dostępnym dla osób, które przeszły przez wojnę.
Na tym polega główny wniosek badania.
Problemem dla Ukrainy nie jest to, że po wojnie będzie wielu weteranów i osób z niepełnosprawnościami. Problemem może stać się niezdolność państwa, gospodarki i społeczeństwa do przywrócenia ich potencjału aktywnemu życiu.
W rządowej ocenie 5–6 mln weteranów i członków ich rodzin kryje się nie tylko skala przyszłych zobowiązań. Kryje się tam także skala możliwości. [46]
Przy właściwej polityce nie chodzi o miliony ludzi, których Ukraina będzie musiała „utrzymywać”.
Chodzi o ludzi, którzy mogą zostać przedsiębiorcami, inżynierami, menedżerami, wykładowcami, specjalistami od odbudowy, project managerami, specjalistami BIM i GIS, administratorami systemów cyfrowych, koordynatorami AI, specjalistami w społecznościach lokalnych, mentorami, pracodawcami.
Część z nich już podczas wojny nauczyła się kierować zespołami, złożonymi systemami, zasobami, ryzykiem i niepewnością.
Zadaniem po wojnie jest nie stracić tego doświadczenia przy przejściu przez drzwi życia cywilnego.
Wtedy polityka wobec weteranów przestaje być jedynie odpowiedzią na skutki wojny.
Staje się jednym z mechanizmów odbudowy kraju.
Nasze kontakty:
Instagram: @uaveteranscluster, @ veteranoknuca, @ future_ukr, @ namir.fund
Facebook: https://www.facebook.com/veteranoknuca/, https://www.facebook.com/uaveterancluster/
Linkedin: https://www.linkedin.com/company/veterano-ukraine/ https://www.linkedin.com/company/uaveterancluster/
Strona: veterano.info
Źródła i przypisy
| Źródło | Wykorzystanie w badaniu |
|---|---|
| Gabinet Ministrów Ukrainy, szacunek przyszłej liczby weteranów i członków rodzin — około 5–6 mln | Skala potencjalnego ekosystemu polityki weteranów. [46] |
| Ministerstwo ds. Weteranów, Strategia polityki weteranów do 2030 roku | Istniejące państwowe ramy strategiczne. [42] |
| Gabinet Ministrów / Ministerstwo Obrony, ponad 1,3 mln osób ze statusem weterana wojennego | Obecna skala społeczności weteranów. [47] |
| Ministerstwo ds. Weteranów, Veteran PRO i sieć specjalistów ds. wsparcia | Obecne elementy modelu „jednego okienka” oraz case support. [48] |
| Ministerstwo ds. Weteranów, Budżet państwa 2026 | 18,9 mld hrywien na politykę weteranów w 2026 roku. [43] |
| Ukraiński Fundusz Weteranów | Badanie dotyczące zatrudnienia weteranów; 30,95% bezrobotnych w konkretnej badanej grupie weteranów, którzy już nie służyli. [9] |
| ILO, Decent Work Country Programme Ukraine 2026–2029 | Niedobór siły roboczej, skills mismatch, bariery dla weteranów, osób wewnętrznie przesiedlonych i osób z niepełnosprawnościami. [10] |
| WHO Europe, 2026 | Ograniczony dostęp do rehabilitacji stacjonarnej i assistive technologies w warunkach rosnących potrzeb związanych z urazami wojennymi. [7] |
| UNDP, Survey on the Legal Needs of Veterans and Their Family Members | Prawne i administracyjne bariery weteranów i rodzin. [8] |
| World Bank, SPIRIT | Przejście do zintegrowanego case management, employment-linked support i nowej disability architecture. [11] |
| World Bank / Government of Ukraine / EU / UN, RDNA5 | Prawie 588 mld dolarów potrzeb w zakresie odbudowy i rekonstrukcji w ciągu dekady. [16] |
| UK Ministry of Defence, Career Transition Partnership Statistics 2024/25 | Employment outcomes po sześciu miesiącach, w tym osobno dla medical discharge. [18] |
| GOV.UK, Career Transition Partnership guidance | Wczesny start transition support oraz specjalne wsparcie dla osób z barierami medycznymi. [17] |
| U.S. Department of Veterans Affairs, VR&E | Indywidualne ścieżki employment, retraining, self-employment i independent living. [19] |
| U.S. Government Accountability Office | Niezależna ocena słabych punktów TAP, SkillBridge, warm handovers i outcome measurement. [49] |
| Veterans Affairs Canada | National Veterans Employment Strategy, skills translation, employer readiness oraz wyniki Career Transition Services. [50] |
| Israel Ministry of Defense | Multidyscyplinarny model rehabilitacji i problemy ze skalowaniem przy gwałtownym wzroście liczby rannych. [51] |
| Rząd Chorwacji i OECD | Instrumenty employment/self-employment/vocational rehabilitation oraz długoterminowe ryzyka dużego disability employment gap i znacznych disability-pension expenditures. [52] |
| Australian Department of Veterans' Affairs | Recognition of Prior Learning oraz przeliczanie doświadczenia wojskowego na punkty akademickie i kwalifikacje cywilne. [27] |
| Dokument roboczy dostarczony przez użytkownika | Wyjściowe tezy i struktura, dodatkowo zweryfikowane na podstawie źródeł pierwotnych i oficjalnych. fileciteturn0file0 |
[5] [42] Ministerstwo ds. Weteranów
[2] https://www.facebook.com/reel/920972490557834
[3] [10] [39] Decent Work Country Programme Ukraine 2026-2029 | International Labour Organization
https://www.ilo.org/resource/report/decent-work-country-programme-ukraine-2026-2029
[4] Państwowa Służba Zatrudnienia
https://dcz.gov.ua/stat/stattrend
[6] [12] Yulia Svyrydenko: Veterans policy should cover not only veterans but also their families | Cabinet of Ministers of Ukraine
[7] Attacks on Ukraine’s health care increased by 20% in 2025
[8] Survey on the Legal Needs of Veterans and Their Family Members | United Nations Development Programme
https://www.undp.org/ukraine/publications/survey-legal-needs-veterans-and-their-family-members
[9] [29] Unemployment rate among veterans is growing: research shows
https://veteranfund.com.ua/en/2024/02/13/unemployment-rate-among-veterans-is-growing-research-shows/
[11] Social Protection for Inclusion, Resilience, Innovation and Transformation (SPIRIT) Program for Ukraine
https://www.worldbank.org/en/brief/2025/12/16/spirit
[13] Helping Service Members Transition Back to Civilian Life | U.S. GAO
https://www.gao.gov/helping-servicemembers-transition-back-to-civilian-life
[14] Adequate and accessible social support for vulnerable groups in Croatia: OECD Reviews of Labour Market and Social Policies: Croatia 2025 | OECD
[15] [19] VR&E Support-And-Services Tracks | Veterans Affairs
https://www.benefits.va.gov/vocrehab/employment_tracks.asp
[16] [34] Opublikowano zaktualizowaną ocenę potrzeb Ukrainy w zakresie odbudowy i rekonstrukcji
[17] [36] Career Transition Partnership - GOV.UK
https://www.gov.uk/guidance/career-transition-partnership
[18] Career Transition Partnership Statistic: 1 April 2024 to 31 March 2025
[20] [49] Servicemembers Transitioning to Civilian Life: DOD Could Enhance the Transition Assistance Program by Better Leveraging Performance Information | U.S. GAO
https://www.gao.gov/products/gao-23-106793
[21] [50] National Veterans Employment Strategy | Veterans Affairs Canada
[22] National Veterans Employment Strategy | Veterans Affairs Canada
[23] [51] Rehabilitation Department | Homepage
https://www.mod.gov.il/en/departments/rehabilitation-department
[24] Israel Launches National Committee to Address Crisis in Care for Wounded Security Personnel | Homepage
[25] Self-employment aid - gov.hr
https://www.gov.hr/en/self-employment-aid/918
[26] The labour market and social situation in Croatia: OECD Reviews of Labour Market and Social Policies: Croatia 2025 | OECD
[27] Third round of grants to support veterans into tertiary study | Department of Veterans' Affairs
[28] For Employers - Veteran Readiness and Employment - Veteran Readiness and Employment (VR&E)
https://www.benefits.va.gov/vocrehab/employers.asp
[30] Berdyczowska Państwowa Inspekcja Podatkowa: o konieczności naliczania wynagrodzenia nie niższego niż minimalne oraz o usługach elektronicznych Państwowej Służby Podatkowej
https://zt.tax.gov.ua/media-ark/local-news/987337.html
[31] [48] Veteran PRO: wszystkie usługi państwowe dla weteranów wojny i ich rodzin na jednym portalu | Gabinet Ministrów Ukrainy
[32] [45] Transition to Civilian Life: Better Collection and Analysis of Military Service Data Needed to Improve Oversight of the SkillBridge Program | U.S. GAO
https://www.gao.gov/products/gao-24-107352
[33] New World Bank Project will Help Transform Ukraine's Social Protection System
[35] W 2025 roku wzrosła liczba osób z niepełnosprawnościami, które skorzystały z usług Służby Zatrudnienia | Obwodowe Centrum Zatrudnienia w Doniecku
[37] Edukacja i przekwalifikowanie to droga powrotu dla weteranów – Instytut Weteranów
https://veterano.knuba.edu.ua/osvita-ta-perekvalifikatsiia-tse-shliakh-povernennia-dlia-veteraniv/
[38] [40] [41] SI w pracy kierowniczej: odbyło się szkolenie dla urzędników służby cywilnej kategorii „A” | Narodowa Agencja Ukrainy ds. Służby Cywilnej
[43] Ministerstwo ds. Weteranów
[44] ILO and EU launch a project to strengthen Ukraine’s labour market governance | International Labour Organization
[46] Julia Swyrydenko: Ukraina jest pierwszym państwem, które buduje spójną politykę wobec weteranów w czasie wojny | Gabinet Ministrów Ukrainy
[52] Finding employment - gov.hr